مجله اینترنتی روان تنظیم
مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی: شناخت، فراشناخت، خودتنطیمی، و خلاقیت.
مجله اینترنتی روان تنظیم
مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی: شناخت، فراشناخت، خودتنطیمی، و خلاقیت.درباره من
محمود دلیر عبدینیا - روانشناس تربیتی - تحلیلگر و پژوهشگر یادگیری خودتنظیم، راهبردهای مطالعه و خلاقیت - مدیر مجلات اینترنتی «روان تنظیم» و «تجربه لذتبخش زندگی» - برای اطلاعات بیشتر به بخش درباره من رجوع کنید.
ادامه...
مقایسه کامل مدل زیمرمن با دیگر مدلهای خودتنظیمی یادگیری (SRL)
مقایسه کامل مدل زیمرمن با دیگر مدلهای خودتنظیمی یادگیری (SRL)
مقدمه
خودتنظیمی یادگیری (Self-Regulated Learning; SRL) یکی از مهمترین و پرکاربردترین سازههای نظری در روانشناسی تربیتی معاصر است. این سازه به فرآیندی اشاره دارد که در آن دانشآموزان افکار، احساسات و اعمال خود را بهصورت فعالانه و هدفمندانه تولید و هدایت میکنند تا به اهداف یادگیری دست یابند (بوکارتس، ۱۹۹۶؛ پینتریچ، ۲۰۰۰؛ زیمرمن، ۲۰۰۰). SRL چتر مفهومی گستردهای است که متغیرهای متعددی همچون خودکارآمدی، فراشناخت، انگیزش، اراده، هیجان و راهبردهای شناختی را در یک چارچوب جامع و کلنگر سازمان میدهد. از زمان نخستین مقالاتی که تمایز میان SRL و فراشناخت را مطرح کردند (زیمرمن، ۱۹۸۶؛ پینتریچ و همکاران، ۱۹۹۳)، این حوزه شاهد رشد چشمگیر نظری و تجربی بوده است؛ بهگونهای که امروزه چندین مدل رقیب و مکمل در این زمینه وجود دارد (سیتزمن و الی، ۲۰۱۱).
با گذشت بیش از دو دهه از نخستین مرورهای جامع مدلهای SRL (پوستینن و پولکینن، ۲۰۰۱)، این حوزه دستخوش تحولات عمیقی شده است: ظهور مدلهای جدید (افکلیدس، ۲۰۱۱؛ هدوین و همکاران، ۲۰۱۱)، انجام فراتحلیلهای متعدد دربارهی اثربخشی مداخلات SRL (دیگنات و بوتنر، ۲۰۰۸؛ دیگنات و همکاران، ۲۰۰۸؛ سیتزمن و الی، ۲۰۱۱)، و انتشار کتابهای راهنمای تخصصی که بر جنبههای روششناختی و کاربردی متمرکزند (زیمرمن و شانک، ۲۰۱۱). این تحولات نشاندهندهی بلوغ این حوزه و ضرورت بازنگری تحلیلی در مدلهای موجود است.
دو مقالهی مروری که در اینجا به آنها پرداخته میشود، هر یک از منظری متفاوت و مکمل به تحلیل مدلهای SRL میپردازند:
**مقالهی نخست** با عنوان «A Review of Self-regulated Learning: Six Models and Four Directions for Research» نوشتهی ارنستو پانادرو (۲۰۱۷) به مقایسهی شش مدل برجستهی SRL میپردازد: زیمرمن، بوکارتس، وین و هدوین، پینتریچ، افکلیدس، و هدوین، جارولا و میلر. این مقاله هر مدل را از چهار منظر بررسی میکند: تاریخچه و توسعه، توصیف مدل، شواهد تجربی، و ابزارهای ساختهشده بر اساس آن. سپس مدلها را در ابعادی چون استنادات، مراحل و زیرفرآیندها، مفهومسازی (فرا)شناخت، انگیزش و هیجان، رویکرد بالا-به-پایین/پایین-به-بالا، خودکارشدگی، و زمینه مقایسه میکند. پانادرو در نهایت چهار جهت پژوهشی آینده را پیشنهاد میدهد و نتیجه میگیرد که مدلهای SRL چارچوبی یکپارچه و منسجم برای پژوهش و آموزش فراهم میکنند، اما اثرات افتراقی آنها بر حسب سطح تحولی و تحصیلی دانشآموزان باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
**مقالهی دوم** با عنوان «Classic and modern models of self-regulated learning: integrative and componential analysis» نوشتهی تیناخرو، مایو، ویار و مارتینز-لوپز (۲۰۲۴) رویکردی بهروزتر و تحلیلیتر اتخاذ میکند. این مقاله با مرور نظاممند ادبیات علمی از سال ۲۰۱۵ به بعد، مدلهای SRL را به دو دستهی **کلاسیک** (زیمرمن، بوکارتس، وین و هدوین، پینتریچ) و **مدرن** (افکلیدس، SSRL، مدلهای تنظیم انگیزشی، مدل لایههای تعاملی) تقسیم میکند. نوآوری اصلی این مقاله، تحلیل مؤلفهای (componential analysis) است: نویسندگان پنج طبقهبندی منتشرشده از مؤلفههای SRL را مقایسه و در دو جدول جامع، مؤلفههای مدلهای پویا و ایستا را تفکیک میکنند. آنها چهار جهت تحول مدلها را شناسایی میکنند: از کلان به خرد، از سرد به گرم (تأکید بر هیجان/انگیزش)، از آگاهانه به ضمنی، و از فردی به بینفردی. این مقاله همچنین شکافهای پژوهشی موجود را برجسته میکند و بر ضرورت مدلسازی دقیقتر روابط علّی دوسویه در SRL تأکید میکند.
این دو مقاله در کنار یکدیگر تصویری جامع و تکاملی از حوزهی SRL ارائه میدهند: پانادرو (۲۰۱۷) عمق نظری و مقایسهی فرآیندی مدلها را برجسته میکند، در حالی که تیناخرو و همکاران (۲۰۲۴) تحول تاریخی، تحلیل مؤلفهای و جهتگیریهای آینده را در کانون توجه قرار میدهند. مقدمهی حاضر، چارچوبی برای درک این دو اثر و ارتباط آنها با یکدیگر فراهم میآورد.
بر اساس مقالهی:
A Review of Self-regulated Learning: Six Models and Four Directions for Research
نوشتهی ارنستو پانادرو (2017)، در ادامه مقایسهی کامل مدل زیمرمن با پنج مدل دیگر ارائه میشود.
۱. مرور کلی مدل زیمرمن
زیمرمن سه مدل خودتنظیمی یادگیری ارائه کرده است:
1. مدل سهوجهی (Triadic Analysis of SRL) (1989): تعامل سه شکل خودتنظیمی — محیط، رفتار و شخص — در چارچوب نظریهی شناختی-اجتماعی بندورا.
2. مدل مراحل چرخهای (Cyclical Phases Model) (2000، ویرایش 2009): پرکاربردترین مدل زیمرمن که در این مقاله بررسی و مقایسه شده است.
3. مدل چندسطحی (Multi-Level Model) (2000): چهار مرحلهی کسب مهارت خودتنظیمی — مشاهده، تقلید، خودکنترلی (شامل خودکارشدگی)، و خودتنظیمی.
مدل مراحل چرخهای (محور مقایسه):
|
مرحله |
فرآیندهای اصلی |
|
پیشاندیشی (Forethought) |
تحلیل تکلیف، هدفگذاری، برنامهریزی، باورهای انگیزشی (خودکارآمدی، انتظار نتیجه، ارزش تکلیف، جهتگیری هدف) |
|
عملکرد (Performance) |
خودکنترلی (راهبردهای شناختی، تصویرسازی، خودآموزی، توجهمتمرکز) و خودمشاهدهگری (خودثبتنگاری، خودآزمایی) |
|
خوداندیشی (Self-Reflection) |
خودداوری (خودارزیابی، اسناد علّی) و خودواکنش (رضایت/اثر مثبت، واکنشهای انطباقی/تدافعی) |
۲. مقایسهی زیمرمن با دیگر مدلها در ابعاد مختلف
الف) مراحل و زیرفرآیندها
|
مدل |
مراحل |
شباهت با زیمرمن |
تفاوت با زیمرمن |
|
بوکارتس (Boekaerts) |
شناسایی، تفسیر، ارزیابی اولیه و ثانویه، هدفگذاری ← تلاش برای هدف ← بازخورد عملکرد |
هر دو چرخهای و شامل هدفگذاری و بازخورد هستند |
بوکارتس بر مسیرهای هدف (یادگیری/بهزیستی) و هیجان تمرکز دارد؛ مراحل کمتر تفکیک شدهاند. زیمرمن زیرفرآیندهای مشخصتری ارائه میدهد. |
|
وین و هدوین (Winne & Hadwin) |
تعریف تکلیف ← هدفگذاری و برنامهریزی ← اجرای تاکتیکها و راهبردها ← انطباق فراشناختی |
هر دو شامل برنامهریزی، اجرا و بازنگری هستند |
وین و هدوین فرآیند را بازتر و بازگشتیتر میبینند؛ مرز مراحل در نمودار مشخص نیست. ساختار COPES (شرایط، عملیات، محصولات، ارزیابیها، استانداردها) در زیمرمن وجود ندارد. |
|
پینتریچ (Pintrich) |
پیشاندیشی، برنامهریزی و فعالسازی ← پایش ← کنترل ← واکنش و تأمل |
بسیار شبیه زیمرمن؛ هر دو مراحل مشخص و زیرفرآیندهای تفکیکشده دارند |
پینتریچ چهار حوزهی تنظیم دارد: شناخت، انگیزش/هیجان، رفتار، و زمینه. زیمرمن حوزهی «رفتار» و «زمینه» را بهصراحت ندارد. |
|
افکلیدس (Efklides) |
سطح شخص (کلان) ← سطح تکلیف × شخص (خرد) |
هر دو سطح کلان و خرد دارند |
افکلیدس مرحلهی «خوداندیشی» جداگانه ندارد؛ تعامل فراشناخت، انگیزش و هیجان را در دو سطح تحلیل میکند. |
|
هدوین، جارولا و میلر (SSRL) |
مذاکره و آگاهی از تکلیف ← درگیری راهبردی با تکلیف ← انطباق |
هر دو چرخهای و شامل برنامهریزی، اجرا و انطباق هستند |
SSRL در بستر یادگیری مشارکتی عمل میکند و سه حالت تنظیم دارد: خودتنظیمی، همتنظیمی و تنظیم مشترک. زیمرمن فردمحور است. |
نتیجهگیری: زیمرمن و پینتریچ در گروهی قرار میگیرند که مراحل و زیرفرآیندهای مشخص و تفکیکشده دارند (مدلهای «بستهتر»). بوکارتس، وین و هدوین، افکلیدس و SSRL فرآیند را بازتر و بازگشتیتر میبینند.
ب) شناخت، فراشناخت، انگیزش و هیجان
|
بُعد |
زیمرمن |
مقایسه با دیگران |
|
شناخت/فراشناخت |
سطح دوم (تأکید متوسط)؛ راهبردهای شناختی/فراشناختی برجستهاند اما بر انگیزش اولویت ندارند. |
سطح اول (تأکید بیشتر): وین و هدوین، افکلیدس، SSRL. سطح دوم: پینتریچ و زیمرمن. سطح سوم: بوکارتس. |
|
انگیزش |
سطح اول (تأکید زیاد)؛ خودکارآمدی، جهتگیری هدف، اسنادها، خودواکنشها. |
سطح اول: زیمرمن، بوکارتس، پینتریچ. سطح دوم: SSRL، افکلیدس، وین و هدوین. |
|
هیجان |
سطح دوم (تأکید متوسط)؛ هیجانها در مرحلهی خوداندیشی (واکنشهای عاطفی) و تا حدی در عملکرد (تصویرسازی، خودپیامدی) مطرح میشوند. |
سطح اول (تأکید بیشتر): بوکارتس (نقش محوری هیجان و مسیر بهزیستی). سطح دوم: زیمرمن، پینتریچ، SSRL. سطح سوم: افکلیدس، وین و هدوین. |
نکته: زیمرمن خود معتقد است خودکارآمدی (در مرحلهی پیشاندیشی) پیشبینیکنندهی قویتری برای عملکرد است تا هیجان یا تنظیم هیجان.
ج) رویکرد بالا-به-پایین (Top-Down) در مقابل پایین-به-بالا (Bottom-Up)
|
مدل |
موضع |
|
زیمرمن |
تعاملی (Interactionist) — نه بالا-به-پایین و نه پایین-به-بالا. چرخههای بازخورد مکرر باعث تغییر در ویژگیهای هدف میشوند. (نقل قول مستقیم از زیمرمن در مقاله) |
|
بوکارتس |
اولین مدلی که این تقسیمبندی را معرفی کرد: بالا-به-پایین = مسیر تسلط/رشد (اهداف یادگیری)؛ پایین-به-بالا = مسیر بهزیستی (محافظت از خود). |
|
افکلیدس |
بالا-به-پایین = سطح شخص (اهداف مبتنی بر ویژگیهای فردی)؛ پایین-به-بالا = سطح تکلیف × شخص (پردازش دادهمحور و مبتنی بر تکلیف). |
|
وین و هدوین |
این اصطلاح را محدودکننده میداند؛ SRL چرخههای جریان اطلاعات است، نه جریان یکطرفه. |
|
پینتریچ |
هدفمحور است و میتوان بالا-به-پایین را از آن استنباط کرد، اما جهتگیری هدف (عملکردی/اجتنابی) به مسیر بهزیستی بوکارتس نزدیک است. |
|
SSRL |
موضع صریحی ندارد، اما احتمالاً مشابه وین و هدوین است. |
د) خودکارشدگی (Automaticity)
|
مدل |
دیدگاه |
|
زیمرمن |
خودکارشدگی زمانی رخ میدهد که راهبرد بدون پایش فراشناختی نزدیک اجرا شود. حتی متخصصان ممکن است پس از خودکارشدگی با دشواری مواجه شوند و نیاز به بازگشت پایش از پیامدها به فرآیندها داشته باشند. |
|
وین |
بیشتر شناخت ضمنی (implicit) است؛ یادگیرندگان اغلب از شناخت خود آگاه نیستند. شناخت میتواند از ضمنی به صریح تغییر کند وقتی خطاها یا موانع ظاهر شوند. |
|
افکلیدس |
معماری شناختی شامل فرآیندهای تحلیلی آگاهانه و فرآیندهای خودکار ناخودآگاه است. |
|
بوکارتس |
فعالسازی هدف میتواند خودکار یا عامدانه باشد؛ برخی اهداف توسط نشانههای محیطی خارج از آگاهی فرد فعال میشوند. |
|
پینتریچ |
فعالسازی دانش پیشین میتواند خودکار و بدون تفکر آگاهانه رخ دهد. |
نتیجه: خودکارشدگی در اکثر مدلها مهم است. سه نکته: (۱) اعمال خودکار بر SRL تأثیر میگذارند؛ (۲) خود تنظیمگری نیز میتواند ضمنی باشد؛ (۳) برخی واکنشهای خودکار (بهویژه هیجانها) ممکن است برای یادگیری مضر باشند و آگاهسازی از آنها میتواند خودتنظیمی را بهبود بخشد.
ه) زمینه (Context)
|
مدل |
نقش زمینه |
|
زیمرمن |
در مدل چرخهای، زمینه ذکر نشده (فقط اشارهی جزئی به «ساختاردهی محیطی»). اما در مدل سهوجهی و چندسطحی، تأثیر زمینه و یادگیری جانشینی کلیدی است. |
|
SSRL |
محوریترین نقش زمینه را دارد؛ تنظیم در بستر تعامل اجتماعی و مشارکتی رخ میدهد. |
|
بوکارتس |
تفسیر زمینه توسط دانشآموز، مسیرهای هدف را فعال میکند و تجربیات قبلی نقشهای مختلفی در کلاس ایجاد میکند. |
|
وین، پینتریچ، افکلیدس |
زمینه برای انطباق با تقاضاهای تکلیف مهم است و بخشی از حلقههای بازخورد است. |
۳. مقایسه بر اساس تعداد استنادات
|
مدل |
انتشار |
مجموع استنادات |
استناد در سال |
|
زیمرمن |
Zimmerman, 2000 |
4169 |
245.24 |
|
پینتریچ |
Pintrich, 2000 |
3416 |
200.94 |
|
وین و هدوین |
Winne & Hadwin, 1998 |
1037 |
54.58 |
|
بوکارتس |
Boekaerts & Corno, 2005 |
1011 |
84.25 |
|
افکلیدس |
Efklides, 2011 |
251 |
41.83 |
|
SSRL |
Hadwin et al., 2011 |
196 |
32.67 |
نتیجه: زیمرمن و پینتریچ پراستنادترین مدلها هستند. دلیل احتمالی: جامعتر و آسانتر برای درک و کاربرد در کلاس درس. بوکارتس و وین و هدوین کمتر شهودی هستند و برای کاربرد صحیح نیاز به درک عمیقتر نظریه دارند.
۴. شواهد تجربی و ابزارها
|
مدل |
شواهد تجربی |
ابزارها |
|
زیمرمن |
مطالعات متعدد با مهارتهای ورزشی و تحصیلی؛ آزمون مدل چندسطحی و چرخهای (Cleary & Zimmerman, 2001; Kitsantas & Zimmerman, 2002; Cleary et al., 2006; DiBenedetto & Zimmerman, 2010) |
SRLIS، روشهای خردتحلیلی، مقیاسهای خودکارآمدی، A-SRL (Magno, 2010) |
|
بوکارتس |
مطالعات با OMQ، مقیاس اعتماد و شک، شبکههای عصبی (پیشبینی ۹۴–۱۰۰٪ عملکرد) |
OMQ، ILGS، مقیاس اعتماد و شک |
|
وین و هدوین |
مرور گرین و آوزودو (2007) با ۱۱۳ مطالعه؛ ابزارهای رایانهای nStudy و gStudy |
nStudy، gStudy (دادههای ردّی و لاگ) |
|
پینتریچ |
شواهد مستقیم برای اعتبارسنجی مدل وجود ندارد، اما MSLQ اعتبارسنجی شده است |
MSLQ (۱۵ مقیاس، ۸۱ آیتم) |
|
افکلیدس |
مرور شواهد دو دهه؛ تعامل فراشناخت، انگیزش و هیجان در دو سطح |
پرسشنامه خودپنداره، پرسشنامه تجربیات فراشناختی |
|
SSRL |
مطالعات متعدد (Järvelä et al., 2013, 2016a,b)؛ مرور پانادرو و جارولا (2015) |
ابزارهای زمینهای، دادههای چندوجهی (eye-tracking، پاسخهای فیزیولوژیکی) |
۵. شواهد فراتحلیلی و کاربردهای آموزشی
تفاوتهای رشدی/تحصیلی:
· دبستان: مداخلات مبتنی بر نظریهی شناختی-اجتماعی (مانند زیمرمن) اثر بیشتری دارند (اندازه اثر ۰.۳۳). این مدلها جامعتر، آسانتر و شامل انگیزش و هیجان هستند که برای عملکرد در این مرحله برجستهترند.
· دبیرستان: مداخلات مبتنی بر نظریهی فراشناختی (مانند افکلیدس، وین و هدوین) اثر بیشتری دارند (اندازه اثر ۰.۸۲ برای تأمل فراشناختی). دانشآموزان مسنتر از راهبردهای خاصتر برای تکالیف شناختی پیچیدهتر بهره میبرند.
· آموزش عالی و محیط کار: چهار پیشبینیکنندهی اصلی — سطح هدف، پایداری، تلاش و خودکارآمدی — همگی ارزش انگیزشی دارند و در نظریهی شناختی-اجتماعی (زیمرمن) گنجانده شدهاند. بنابراین مدلهای با تأکید بر انگیزش و هیجان (بوکارتس، پینتریچ، زیمرمن) ممکن است اثر بیشتری داشته باشند.
· کار گروهی: مداخلات SRL شامل کار گروهی برای دانشآموزان دبستان مضر بود اما برای دبیرستان مثبت بود. بنابراین مداخلات SSRL باید در دبستان با احتیاط انجام شود.
۶. جمعبندی مقایسه
|
معیار |
زیمرمن |
پینتریچ |
بوکارتس |
وین و هدوین |
افکلیدس |
SSRL |
|
تأکید بر شناخت/فراشناخت |
متوسط |
متوسط |
کم |
زیاد |
زیاد |
زیاد (نسخهی جدید) |
|
تأکید بر انگیزش |
زیاد |
زیاد |
زیاد |
کم |
کم |
متوسط |
|
تأکید بر هیجان |
متوسط |
متوسط |
زیاد |
کم |
کم |
متوسط |
|
تفکیک مراحل |
زیاد |
زیاد |
کم |
کم |
کم |
کم |
|
بالا-به-پایین/پایین-به-بالا |
تعاملی |
هدفمحور |
مشخص |
محدودکننده |
مشخص |
نامشخص |
|
نقش زمینه |
کم (در مدل چرخهای) |
متوسط |
متوسط |
متوسط |
متوسط |
زیاد |
|
محوریت فرد/گروه |
فرد |
فرد |
فرد |
فرد |
فرد |
گروه |
|
کاربرد آموزشی |
دبستان، آموزش عالی |
دبستان، آموزش عالی |
هیجان و بهزیستی |
دبیرستان، محیطهای رایانهای |
دبیرستان |
دبیرستان، آموزش عالی، کار گروهی |
۷. نتیجهگیری نهایی
مدل زیمرمن:
· جامعترین و پراستنادترین مدل SRL است.
· در گروه مدلهایی قرار میگیرد که مراحل و زیرفرآیندهای مشخص دارند و برای مداخلات دقیق و هدفمند مناسبترند.
· بر انگیزش تأکید زیادی دارد و برای دبستان و آموزش عالی بسیار مؤثر است.
· در مدل چرخهای، زمینه را کمتر برجسته میکند، اما در مدلهای سهوجهی و چندسطحی، زمینه و یادگیری جانشینی نقش کلیدی دارند.
· رویکرد آن تعاملی است، نه صرفاً بالا-به-پایین یا پایین-به-بالا.
مدلهای دیگر هر کدام جنبههای خاصی را برجسته میکنند: بوکارتس (هیجان و مسیرهای هدف)، وین و هدوین (فراشناخت و COPES)، افکلیدس (تعامل فراشناخت، انگیزش و هیجان در دو سطح)، پینتریچ (چهار حوزهی تنظیم)، و SSRL (تنظیم مشترک در بستر گروهی). بنابراین، محققان و معلمان باید بر اساس اهداف پژوهشی/آموزشی و سطح تحصیلی دانشآموزان، مدل مناسب را انتخاب کنند.
مقایسهی مدل زیمرمن با دیگر مدلها بر اساس مقالهی تیناخرو و همکاران (2024)
مقالهی
«Classic and modern models of self-regulated learning: integrative and componential analysis»
نوشتهی تیناخرو، مایو، ویار و مارتینز-لوپز (2024) تحلیلی جامعتر و بهروزتر از مقالهی پانادرو (2017) ارائه میدهد. این مقاله مدلها را به دو دستهی کلاسیک و مدرن تقسیم میکند و تحول آنها را در چهار جهت اصلی نشان میدهد. در ادامه، مقایسهی کامل مدل زیمرمن با دیگر مدلها بر اساس این مقاله ارائه میشود.
۱. مدل زیمرمن در این مقاله
مدلهای زیمرمن:
1. مدل سهوجهی (Triadic Analysis of SRL) (1989، 1990): سه منبع تأثیر متقابل — شخصی (باورهای پنهان، فرآیندهای عاطفی)، رفتاری (رفتار آشکار و پنهان)، و محیطی (زمینهی فیزیکی و اجتماعی). شش بُعد خودتنظیمی: انگیزشی (چرا)، روششناختی (چگونه)، زمانی (چه زمانی)، رفتاری (چه)، زمینهای (کجا)، اجتماعی (چه کسی).
2. مدل مراحل چرخهای (Cyclical Phase Model) (1998b، 2000؛ Zimmerman & Moylan, 2009):
o پیشاندیشی (Forethought): تحلیل تکلیف (هدفگذاری، برنامهریزی راهبردی) + باورهای انگیزشی (خودکارآمدی، انتظار نتیجه، علاقه/ارزش تکلیف، جهتگیری هدف)
o عملکرد (Performance): خودکنترلی (راهبردهای تکلیف، خودآموزی، تصویرسازی، مدیریت زمان، ساختاردهی محیطی، کمکخواهی، مشوقهای علاقه، خودپیامدی) + خودمشاهدهگری (پایش فراشناختی، خودثبتنگاری)
o خوداندیشی (Self-Reflection): خودداوری (خودارزیابی، اسناد علّی) + خودواکنش (رضایت/اثر، واکنشهای انطباقی/تدافعی)
3. مدل چندسطحی (Multi-Level Model) (2000): چهار مرحلهی کسب مهارت — مشاهده، تقلید، خودکنترلی (شامل خودکارشدگی)، خودتنظیمی.
۲. مقایسهی زیمرمن با مدلهای کلاسیک
الف) زیمرمن در مقابل بوکارتس (Boekaerts)
|
بُعد |
زیمرمن |
بوکارتس |
|
مبنای نظری |
شناختی-اجتماعی (بندورا) |
شناختی-اجتماعی + روانشناسی بالینی (هیجان) |
|
تمرکز اصلی |
فرآیندهای شناختی، فراشناختی و انگیزشی در سه مرحله |
پویایی انگیزشی و هیجان؛ دو مسیر پردازش |
|
مدلها |
سهوجهی، چرخهای، چندسطحی |
مدل یادگیری انطباقی (1991) ← مدل پردازش دوگانه (2006، 2007) |
|
مسیرهای پردازش |
ندارد |
مسیر تسلط/رشد (Mastery/Growth) در مقابل مسیر بهزیستی (Well-being/Coping) |
|
نقش ارزیابی (Appraisal) |
خودارزیابی در مرحلهی خوداندیشی |
ارزیابی اولیه و ثانویه در مدل کاری (Working Model) — محوری |
|
هیجان |
متوسط (واکنشهای عاطفی در خوداندیشی) |
محوری — هیجانها مسیر پردازش را تعیین میکنند |
|
اراده (Volition) |
در مرحلهی عملکرد (خودکنترلی) |
مسیر خودتنظیمی ارادی برای بازگشت از مسیر بهزیستی به مسیر رشد |
|
نقش زمینه |
کم در مدل چرخهای؛ زیاد در مدل سهوجهی |
تفسیر زمینه توسط دانشآموز، مسیرهای هدف را فعال میکند |
شباهتها: هر دو چرخهای، هدفمحور، و شامل ارزیابی و بازخورد هستند. هر دو بر تعامل شخص و زمینه تأکید دارند.
تفاوتها: بوکارتس بر هیجان و مسیرهای هدف (بهزیستی در مقابل رشد) تمرکز دارد، در حالی که زیمرمن بر فرآیندهای شناختی-انگیزشی در مراحل مشخص. بوکارتس ارزیابی را در ابتدا و در طول فرآیند میبیند؛ زیمرمن خودارزیابی را در پایان (خوداندیشی). مدل زیمرمن زیرفرآیندهای مشخصتری دارد.
ب) زیمرمن در مقابل وین و هدوین (Winne & Hadwin)
|
بُعد |
زیمرمن |
وین و هدوین |
|
مبنای نظری |
شناختی-اجتماعی |
پردازش اطلاعات |
|
تمرکز اصلی |
انگیزش + شناخت + فراشناخت |
فراشناخت (پایش و کنترل) |
|
مراحل |
پیشاندیشی، عملکرد، خوداندیشی |
تعریف تکلیف، هدفگذاری و برنامهریزی، اجرای تاکتیکها، انطباق فراشناختی |
|
ساختار COPES |
ندارد |
شرایط (Conditions)، عملیات (Operations)، محصولات (Products)، ارزیابیها (Evaluations)، استانداردها (Standards) |
|
پایش (Monitoring) |
در مرحلهی عملکرد (خودمشاهدهگری) |
محوری — در همهی مراحل و بهعنوان دروازهی خودتنظیمی |
|
انگیزش |
برجسته (خودکارآمدی، جهتگیری هدف) |
کمرنگ (فقط اشاره) |
|
هیجان |
متوسط |
غایب در نمودار |
|
تفکیک مراحل |
مشخص و تفکیکشده |
باز و بازگشتی — مرزها در نمودار مشخص نیست |
|
ابزارها |
SRLIS، خردتحلیلی، A-SRL |
nStudy، gStudy (دادههای ردّی) |
شباهتها: هر دو چرخهای، هدفمحور، و شامل برنامهریزی، اجرا و بازنگری. هر دو بر نقش استانداردها و ارزیابی تأکید دارند.
تفاوتها: وین و هدوین فرآیند را بازتر و بازگشتیتر میبینند و بر فراشناخت (پایش و کنترل) متمرکزند. زیمرمن مراحل مشخصتر و انگیزش برجستهتری دارد. ساختار COPES در زیمرمن وجود ندارد.
ج) زیمرمن در مقابل پینتریچ (Pintrich)
|
بُعد |
زیمرمن |
پینتریچ |
|
مبنای نظری |
شناختی-اجتماعی |
شناختی-اجتماعی |
|
مراحل |
پیشاندیشی، عملکرد، خوداندیشی |
پیشاندیشی/برنامهریزی/فعالسازی، پایش، کنترل، واکنش/تأمل |
|
حوزههای تنظیم |
۶ بُعد (انگیزشی، روششناختی، زمانی، رفتاری، زمینهای، اجتماعی) |
۴ حوزه: شناخت، انگیزش/هیجان، رفتار، زمینه |
|
تفکیک مراحل |
مشخص |
مشخص (مرحلهی عملکرد به پایش و کنترل تقسیم میشود) |
|
انگیزش |
برجسته |
برجسته (حوزهی مستقل) |
|
رفتار |
ذکر نشده بهعنوان حوزهی مستقل |
حوزهی مستقل (کنترل رفتار آشکار) |
|
زمینه |
در مدل چرخهای ذکر نشده |
حوزهی مستقل (پایش و تغییر زمینه) |
|
فراشناخت |
متوسط |
برجسته (قضاوتهای یادگیری، احساس دانستن) |
|
ابزار |
SRLIS، A-SRL |
MSLQ (پرکاربردترین ابزار SRL) |
شباهتها: هر دو بسیار شبیه هستند — مراحل مشخص، زیرفرآیندهای تفکیکشده، تأکید بر انگیزش و شناخت. هر دو در یک گروه (مدلهای با مراحل مشخص) قرار میگیرند.
تفاوتها: پینتریچ چهار حوزهی تنظیم (شناخت، انگیزش/هیجان، رفتار، زمینه) را بهصراحت شامل میشود، در حالی که زیمرمن حوزهی «رفتار» و «زمینه» را بهعنوان حوزههای مستقل ندارد. پینتریچ مرحلهی عملکرد را به پایش و کنترل تقسیم میکند.
۳. مقایسهی زیمرمن با مدلهای مدرن
الف) زیمرمن در مقابل افکلیدس (Efklides) — MASRL
|
بُعد |
زیمرمن |
افکلیدس |
|
مبنای نظری |
شناختی-اجتماعی |
شناختی-اجتماعی + مدلهای فراشناختی |
|
سطوح پردازش |
یک سطح (فرد) |
دو سطح: سطح شخص (کلان) و سطح تکلیف × شخص (خرد) |
|
فراشناخت |
متوسط |
بسیار برجسته — دانش، مهارتها و تجربیات فراشناختی |
|
هیجان |
متوسط |
برجسته — احساسات فراشناختی (اعتماد، رضایت) |
|
انگیزش |
برجسته |
متوسط |
|
مراحل |
پیشاندیشی، عملکرد، خوداندیشی |
بازنمایی تکلیف، پردازش شناختی، عملکرد تکلیف |
|
خوداندیشی |
مرحلهی مستقل |
مرحلهی جداگانه ندارد (تجربیات فراشناختی پسنگر) |
|
بالا-به-پایین/پایین-به-بالا |
تعاملی |
مشخص: سطح شخص = بالا-به-پایین؛ سطح تکلیف × شخص = پایین-به-بالا |
|
خودکارشدگی |
مهم |
مهم (فرآیندهای خودکار ناخودآگاه) |
شباهتها: هر دو هدفمحور و چرخهای. هر دو بر تعامل شناخت، فراشناخت و انگیزش تأکید دارند.
تفاوتها: افکلیدس دو سطح پردازش (کلان/خرد) دارد و بر تجربیات فراشناختی (احساسات و قضاوتهای آنلاین) متمرکز است. زیمرمن مرحلهی خوداندیشی مستقل دارد؛ افکلیدس ندارد. افکلیدس بالا-به-پایین/پایین-به-بالا را صریحاً مطرح میکند.
ب) زیمرمن در مقابل SSRL (هدوین، جارولا و میلر)
|
بُعد |
زیمرمن |
SSRL |
|
واحد تحلیل |
فرد |
گروه (و فرد در بستر گروه) |
|
حالتهای تنظیم |
یک حالت (خودتنظیمی) |
سه حالت: خودتنظیمی (SRL)، همتنظیمی (CoRL)، تنظیم مشترک (SSRL) |
|
نقش زمینه |
کم در مدل چرخهای |
محوری — زمینهی مشارکتی و اجتماعی |
|
مراحل |
پیشاندیشی، عملکرد، خوداندیشی |
مذاکره و آگاهی از تکلیف، درگیری راهبردی، انطباق (بر اساس وین و هدوین) |
|
انگیزش |
برجسته |
متوسط (اما پژوهشهای گروهی قابلتوجه) |
|
هیجان |
متوسط |
متوسط (چالشهای هیجانی در یادگیری مشارکتی) |
|
ابزارها |
SRLIS، خردتحلیلی |
دادههای چندوجهی (eye-tracking، فیزیولوژیکی) |
شباهتها: هر دو چرخهای و شامل برنامهریزی، اجرا و انطباق. SSRL از مدل وین و هدوین مشتق شده است.
تفاوتها: SSRL در بستر یادگیری مشارکتی عمل میکند و تنظیم مشترک را بهعنوان سطح سوم تنظیم معرفی میکند. زیمرمن فردمحور است. SSRL زمینه را محوری میداند.
ج) زیمرمن در مقابل مدلهای تنظیم انگیزشی (Schwinger & Stiensmeier-Pelster؛ Miele & Scholer)
|
بُعد |
زیمرمن |
شوینگر و اشتینزمایر-پلستر |
میله و شولر |
|
تمرکز |
SRL جامع |
تنظیم انگیزش |
فراتنظیم انگیزشی (Metamotivational) |
|
انگیزش |
برجسته (خودکارآمدی، جهتگیری هدف) |
محوری — راهبردهای تنظیم انگیزش |
محوری — پایش و کنترل فراتنظیم انگیزشی |
|
کمبود انگیزش |
ذکر نشده |
نقطهی شروع — تشخیص کمبود انگیزش |
پایش فراتنظیم انگیزشی |
|
هیجان |
متوسط |
متوسط |
برجسته — احساسات فراتنظیم انگیزشی |
|
خودکارشدگی |
مهم |
ذکر نشده |
صریح: پایش و کنترل فراتنظیم انگیزشی میتواند خودکار یا آگاهانه باشد |
|
مراحل |
سه مرحله |
مدل فرآیندی تنظیم انگیزش |
مدل فراتنظیم انگیزشی (هدف عالی ← هدف تکلیف ← پردازش) |
شباهتها: هر دو بر انگیزش بهعنوان عامل تعیینکنندهی عملکرد تأکید دارند. زیمرمن خودکارآمدی و جهتگیری هدف را در مرحلهی پیشاندیشی برجسته میکند.
تفاوتها: این مدلها متمرکز بر انگیزش هستند و SRL را بهطور کامل پوشش نمیدهند. میله و شولر پایش و کنترل فراتنظیم انگیزشی را در سراسر چرخهی SRL میبینند، نه فقط در یک مرحله.
د) زیمرمن در مقابل مدل لایههای تعاملی (Wirth et al.)
|
بُعد |
زیمرمن |
Wirth et al. |
|
مبنای نظری |
شناختی-اجتماعی |
بار شناختی (Cognitive Load) + پردازش اطلاعات |
|
سطوح پردازش |
یک سطح |
سه لایهی همزمان: محتوای یادگیری، رویههای شناختی، رویههای فراشناختی |
|
حافظهی حسی |
ذکر نشده |
محوری — رزونانس با حافظهی بلندمدت |
|
خودکارشدگی |
مهم |
صریح: پردازش ناخودآگاه از طریق رزونانس |
|
مراحل |
سه مرحله |
الزامات تکلیف ← عملکرد یادگیری (حافظهی حسی ← حافظهی کاری) |
|
انگیزش |
برجسته |
کمرنگ |
|
هیجان |
متوسط |
کمرنگ |
شباهتها: هر دو فرآیندهای شناختی را در SRL برجسته میکنند. هر دو به خودکارشدگی توجه دارند.
تفاوتها: Wirth et al. بر بار شناختی و پردازش حافظه متمرکز است، نه بر انگیزش و هیجان. مدل آنها خرد و شناختی است.
۴. تحول مدلها: از کلاسیک به مدرن
مقالهی تیناخرو و همکاران چهار جهت تحول را شناسایی میکند:
|
جهت تحول |
مدلهای کلاسیک (زیمرمن، بوکارتس، وین و هدوین، پینتریچ) |
مدلهای مدرن (افکلیدس، SSRL، شوینگر، میله و شولر، Wirth) |
|
۱. از کلان به خرد |
تمرکز کلی بر مراحل و فرآیندها |
تحلیل دقیق و موقعیتی SRL (خرد) |
|
۲. از سرد به گرم |
تأکید بر شناخت (سرد) |
تأکید بر هیجان و انگیزش (گرم) |
|
۳. از آگاهانه به ضمنی |
فعالیت آگاهانه |
فعالیت ضمنی و خودکار |
|
۴. از فردی به بینفردی |
عملکرد فردی |
عملکرد بینفردی و مشارکتی |
جایگاه زیمرمن: زیمرمن در گروه مدلهای کلاسیک قرار میگیرد، اما در مدلهای سهوجهی و چندسطحی خود، زمینه و یادگیری جانشینی را برجسته میکند. مدل چرخهای او ساختار بنیادی SRL را بنا نهاد: سه مرحلهی قبل، در طول و بعد از عملکرد.
۵. تحلیل مؤلفهای (Componential Analysis)
مقالهی تیناخرو و همکاران پنج طبقهبندی از مؤلفههای SRL را مقایسه میکند:
|
طبقهبندی |
مؤلفهها |
|
Garcia & Pintrich (1994) |
باورها دربارهی تکلیف/کلاس، طرحوارههای خود، دانش مفهومی، دانش فراشناختی، راهبردهای انگیزشی، راهبردهای تنظیمی یادگیری، راهبردهای شناختی، نتایج |
|
Boekaerts (1996b) |
دانش و باورهای فراشناختی، دانش محتوایی، راهبردهای تنظیمی انگیزشی، راهبردهای تنظیمی شناختی، راهبردهای شناختی |
|
Winne & Hadwin (1998) — COPES |
شرایط، عملیات، محصولات، ارزیابیها، استانداردها |
|
Pintrich et al. (2000) |
دانش فراشناختی، تنظیم و کنترل، قضاوتها و پایش فراشناختی |
|
Efklides (2006, 2008) |
دانش فراشناختی، مهارتهای فراشناختی، تجربیات فراشناختی |
جایگاه زیمرمن در این جدول: مدل زیمرمن در جدول ۳ (مؤلفههای مدلهای پویا) با جزئیات زیر آمده است:
|
مرحله |
مؤلفهها |
|
۱. پیشاندیشی |
باورهای انگیزشی: خودکارآمدی، انتظار نتیجه، علاقه/ارزش تکلیف، جهتگیری هدف. تحلیل تکلیف: هدفگذاری، برنامهریزی راهبردی |
|
۲. عملکرد |
خودکنترلی: راهبردهای تکلیف، خودآموزی، تصویرسازی، مدیریت زمان، ساختاردهی محیطی، کمکخواهی، مشوقهای علاقه، خودپیامدی. خودمشاهدهگری: پایش فراشناختی، خودثبتنگاری |
|
۳. خوداندیشی |
خودداوری: خودارزیابی، اسناد علّی. خودواکنش: رضایت/اثر، واکنشهای انطباقی/تدافعی |
۶. نتیجهگیری: جایگاه زیمرمن در مقایسه با دیگران
|
معیار |
زیمرمن |
پینتریچ |
بوکارتس |
وین و هدوین |
افکلیدس |
SSRL |
مدلهای تنظیم انگیزشی |
|
دسته |
کلاسیک |
کلاسیک |
کلاسیک |
کلاسیک |
مدرن |
مدرن |
مدرن |
|
تأکید بر شناخت/فراشناخت |
متوسط |
متوسط |
کم |
زیاد |
زیاد |
زیاد |
کم |
|
تأکید بر انگیزش |
زیاد |
زیاد |
زیاد |
کم |
متوسط |
متوسط |
بسیار زیاد |
|
تأکید بر هیجان |
متوسط |
متوسط |
زیاد |
کم |
زیاد |
متوسط |
متوسط |
|
تفکیک مراحل |
زیاد |
زیاد |
کم |
کم |
کم |
کم |
کم |
|
نقش زمینه |
کم (چرخهای) |
متوسط |
متوسط |
متوسط |
متوسط |
زیاد |
کم |
|
واحد تحلیل |
فرد |
فرد |
فرد |
فرد |
فرد |
گروه |
فرد |
|
خودکارشدگی |
مهم |
مهم |
مهم |
بسیار مهم |
مهم |
ذکر نشده |
صریح |
|
ابزار شاخص |
SRLIS, A-SRL |
MSLQ |
OMQ |
nStudy, gStudy |
پرسشنامههای فراشناختی |
دادههای چندوجهی |
MRQ |
جمعبندی نهایی:
1. زیمرمن و پینتریچ در گروه مدلهای کلاسیک با مراحل مشخص قرار میگیرند که برای مداخلات دقیق و هدفمند مناسبترند. هر دو انگیزش را برجسته میکنند.
2. بوکارتس بر هیجان و مسیرهای هدف (بهزیستی/رشد) متمرکز است و برای دبستان و آموزش عالی (جایی که انگیزش و هیجان برجستهترند) مؤثرتر است.
3. وین و هدوین بر فراشناخت و پایش متمرکزند و برای دبیرستان و محیطهای رایانهای مناسبترند.
4. افکلیدس دو سطح پردازش و تجربیات فراشناختی را معرفی میکند و برای دبیرستان (تکالیف شناختی پیچیدهتر) مفید است.
5. SSRL تنظیم مشترک را در بستر گروهی برجسته میکند و برای دبیرستان و آموزش عالی (کار گروهی) مناسب است.
6. مدلهای تنظیم انگیزشی (شوینگر، میله و شولر) بر انگیزش متمرکزند و SRL را بهطور کامل پوشش نمیدهند، اما برای آموزش عالی و محیط کار (جایی که خودکارآمدی و هدفگذاری پیشبینیکنندههای قویتری هستند) مفیدند.
7. مدل Wirth et al. بر بار شناختی و پردازش حافظه متمرکز است و برای طراحی آموزشی و محیطهای یادگیری کاربرد دارد.
تحول کلیدی: مدلها از سرد (شناخت) به گرم (هیجان/انگیزش)، از کلان به خرد، از آگاهانه به ضمنی، و از فردی به بینفردی حرکت کردهاند. زیمرمن با مدل چرخهای خود ساختار بنیادی را بنا نهاد که دیگر مدلها آن را بسط دادهاند.
|
مجله اینترنتی روان تنظیم |
|
Online Journal of Ravantanzim |
|
مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی |
|
مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا |
|
روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی |
|
دانش آموخته دانشگاه تهران |
|
●اولین مربی شناختی در ایران● |
|
لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید. |
|
استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد. |