کلیات خودتنظیمی یادگیری - در حال به روز رسانی

پانادرو (2017): کلیات خودتنظیمی یادگیری

یادگیری خودتنظیم (SRL) شامل جنبه‌های شناختی، فراشناختی، رفتاری، انگیزشی و عاطفی/هیجانی یادگیری است. به همین دلیل، SRL یک چتر مفهومی گسترده و جامع است که در آن تعداد قابل‌توجهی از متغیرهای مؤثر بر یادگیری (مانند خودکارآمدی، اراده، راهبردهای شناختی) در یک رویکرد کل‌نگرانه مورد مطالعه قرار می‌گیرند. به همین سبب، SRL به یکی از مهم‌ترین حوزه‌های پژوهش در روانشناسی تربیتی تبدیل شده است.

شش مدل SRL را تحلیل و مقایسه می‌کند:

1.       زیمرمن (Zimmerman)

2.       بوکارتس (Boekaerts)

3.       وین و هادوین (Winne and Hadwin)

4.       پینتریچ (Pintrich)

5.       افکلیدس (Efklides)

6.       هادوین، یارولا و میلر (Hadwin, Järvelä and Miller)

هر مدل از چهار جنبه بررسی می‌شود: (الف) تاریخچه و توسعه، (ب) توصیف مدل، (ج) حمایت تجربی، و (د) ابزارهای ساخته‌شده بر اساس مدل. سپس مدل‌ها از جنبه‌های مختلف مقایسه می‌شوند: (الف) تعداد استنادات، (ب) مراحل و زیرفرایندها، (ج) نحوه مفهوم‌سازی (فرا)شناخت، انگیزش و هیجان، (د) پردازش بالا‌به‌پایین/پایین‌به‌بالا، (ه) خودکاری، و (و) بافت.

دو نتیجه اصلی مقاله:

1.       مدل‌های SRL یک چارچوب یکپارچه و منسجم را برای انجام پژوهش و آموزش راهبردهای موفقیت‌آمیز به دانش‌آموزان فراهم می‌کنند.

2.       بر اساس شواهد فراتحلیلی موجود، اثرات مدل‌های SRL با توجه به مراحل رشدی یا سطوح آموزشی دانش‌آموزان متفاوت است. بنابراین، پژوهشگران و معلمان باید این اثرات افتراقی را برای افزایش یادگیری و مهارت‌های SRL دانش‌آموزان به کار گیرند.

---

کلیات خودتنظیمی یادگیری در هر مدل

۱. مدل زیمرمن (Zimmerman): دیدگاه اجتماعی-شناختی

زیمرمن سه مدل SRL را توسعه داده است. مدل اصلی مورد تحلیل در این مقاله، مدل مراحل چرخه‌ای (Cyclical Phases Model) است که SRL را در سه مرحله سازمان‌دهی می‌کند:

·  مرحله پیش‌اندیشی (Forethought): دانش‌آموزان تکلیف را تحلیل می‌کنند، اهداف تعیین می‌کنند، برنامه‌ریزی می‌کنند و باورهای انگیزشی، فرایند را فعال می‌کنند.

·  مرحله عملکرد (Performance): دانش‌آموزان تکلیف را اجرا می‌کنند، پیشرفت خود را پایش می‌کنند و از راهبردهای خودکنترلی برای حفظ تعامل شناختی و انگیزه استفاده می‌کنند.

·  مرحله خوداندیشی (Self-reflection): دانش‌آموزان عملکرد خود را ارزیابی می‌کنند، به موفقیت یا شکست خود اسناد می‌دهند و این اسنادها واکنش‌های خودی را ایجاد می‌کنند که بر عملکردهای بعدی تأثیر می‌گذارد.

۲. مدل بوکارتس (Boekaerts): مسیرهای متفاوت هدف و نقش هیجانات

کار بوکارتس بر توضیح نقش اهداف (نحوه فعال‌سازی اهداف مختلف توسط دانش‌آموزان در رابطه با SRL) متمرکز است. او دو مدل توسعه داده است:

·  مدل ساختاری (Structural Model): خودتنظیمی را به شش مؤلفه تقسیم می‌کند: دانش و مهارت‌های حوزه‌ای، راهبردهای شناختی، راهبردهای خودتنظیمی شناختی، باورهای انگیزشی، راهبردهای انگیزشی، و راهبردهای خودتنظیمی انگیزشی.

·  مدل پردازش دوگانه (Dual Processing Model): این مدل دو مسیر موازی را توصیف می‌کند: (الف) مسیر تبحر/یادگیری (Mastery/Learning) که در آن اهداف تکلیف با ارزش‌ها و اهداف شخصی دانش‌آموز همسو هستند و هیجانات مثبت را فعال می‌کنند (پردازش بالا‌به‌پایین)، و (ب) مسیر بهزیستی (Well-being) که در آن دانش‌آموز تهدیدی برای خود می‌بیند و راهبردها به سمت محافظت از خود هدایت می‌شوند (پردازش پایین‌به‌بالا). هیجانات در این مدل نقش اساسی دارند.

۳. مدل وین و هادوین (Winne and Hadwin): دیدگاه فراشناختی

این مدل دارای دیدگاه فراشناختی قوی است و دانش‌آموزان خودتنظیم را افرادی فعال می‌داند که یادگیری خود را از طریق پایش و استفاده از راهبردهای (فرا)شناختی مدیریت می‌کنند. این مدل چهار مرحله دارد:

1.       تعریف تکلیف (Task definition): درک دانش‌آموز از تکلیف.

2.       تعیین هدف و برنامه‌ریزی (Goal setting and planning): تولید اهداف و برنامه.

3.       به‌کارگیری تاکتیک‌ها و راهبردهای مطالعه (Enacting study tactics and strategies): انجام اقدامات لازم.

4.       انطباق فراشناختی مطالعه (Metacognitively adapting studying): ایجاد تغییرات بلندمدت در انگیزه‌ها، باورها و راهبردها.

این مدل همچنین پنج جنبه از تکالیف را با عنوان COPES معرفی می‌کند: شرایط (Conditions)، عملیات (Operations)، محصولات (Products)، ارزیابی‌ها (Evaluations) و استانداردها (Standards).

۴. مدل پینتریچ (Pintrich): تأکید بر نقش انگیزش

مدل پینتریچ SRL را از چهار مرحله تشکیل می‌دهد که هر کدام چهار حوزه تنظیم را در بر می‌گیرد:

·  مراحل: (۱) پیش‌اندیشی، برنامه‌ریزی و فعال‌سازی، (۲) پایش، (۳) کنترل، (۴) واکنش و تأمل.

·  حوزه‌ها: (۱) شناخت، (۲) انگیزش/عاطفه، (۳) رفتار، (۴) بافت.

این مدل به دلیل ترکیب جامع مراحل و حوزه‌ها، تصویری کامل از فرایندهای SRL ارائه می‌دهد. پینتریچ یکی از اولین کسانی بود که رابطه بین SRL و انگیزش را به صورت تجربی و نظری تحلیل کرد. پرسشنامه MSLQ (Motivated Strategies for Learning Questionnaire) بر اساس این مدل ساخته شده است.

۵. مدل افکلیدس (Efklides): حلقه گمشده بین فراشناخت و SRL

مدل افکلیدس به نام مدل فراشناختی و عاطفی خودتنظیمی یادگیری (MASRL) شناخته می‌شود. این مدل دو سطح دارد:

·  سطح شخص (Person Level) یا کلان‌سطح (Macrolevel): نمایانگر دیدگاه سنتی‌تر SRL است و شامل ویژگی‌های شخصی دانش‌آموز مانند شناخت، انگیزش، خودپنداره، عاطفه، اراده و فراشناخت (دانش و مهارت‌های فراشناختی) می‌شود. این سطح بالا‌به‌پایین است و توسط اهداف دانش‌آموز هدایت می‌شود.

·  سطح تکلیف × شخص (Task × Person Level) یا خردسطح (Microlevel): جایی که تعامل بین نوع تکلیف و ویژگی‌های دانش‌آموز رخ می‌دهد. این سطح پایین‌به‌بالا است و فعالیت فراشناختی کنترل را در دست می‌گیرد و فعالیت «داده‌محور» می‌شود. در این سطح، پایش خرد و واکنش‌های انگیزشی و عاطفی نقش اصلی را دارند.

۶. مدل هادوین، یارولا و میلر (Hadwin, Järvelä, and Miller): SRL در بافت یادگیری مشارکتی

این مدل که مدل یادگیری خودتنظیمی به اشتراک گذاشته شده اجتماعی (SSRL) نام دارد، به بررسی تنظیم در ویژگی‌های اجتماعی و تعاملی یادگیری (مانند یادگیری مشارکتی با پشتیبانی رایانه) می‌پردازد. این مدل سه حالت تنظیم را در محیط‌های مشارکتی پیشنهاد می‌کند:

1.       خودتنظیمی (SRL): اقدامات تنظیمی فردی learner.

2.       هم‌تنظیمی (CoRL): حمایت‌ها و محدودیت‌هایی که تصاحب برنامه‌ریزی راهبردی، اجرا، تأمل و انطباق را توسط دانش‌آموز تحریک می‌کند (تعامل با دیگران).

3.       تنظیم به اشتراک گذاشته شده اجتماعی (SSRL): زمانی رخ می‌دهد که برنامه‌ریزی، اجرای تکلیف، تأمل و انطباق راهبردی و تراکنشی به صورت گروهی انجام شود. تفاوت کلیدی با CoRL در این است که در SSRL، اقدامات تنظیمی از طریق تبادلات تراکنشی بین اعضای گروه پدیدار می‌شوند.

این مدل از معماری COPES وین و هادوین تأثیر پذیرفته و در نسخه‌های جدیدتر خود آن را وارد کرده است.