بنیان‌های انتقال یادگیری - از ریشه‌ها تا افق‌های نوین

بنیان‌های انتقال یادگیری

از ریشه‌ها تا افق‌های نوین

چکیده

انتقال یادگیری (Transfer of Learning) به عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در روان‌شناسی شناختی و علوم تربیتی، به فرآیندی اشاره دارد که طی آن دانش، مهارت‌ها و نگرش‌های کسب‌شده در یک بافت، در موقعیت‌های جدید و متفاوت به کار گرفته می‌شوند. هسکل (۲۰۰۰) انتقال یادگیری را زیربنای یادگیری، تفکر و حل مسئله معرفی می‌کند و آن را برای تمام فرآیندهای شناختی بنیادین می‌داند. این مقاله با رویکردی تحلیلی-تاریخی به بررسی ریشه‌های نظری، سیر تحول، مفاهیم کلیدی و یافته‌های نوین در حوزه انتقال یادگیری می‌پردازد و تلاش می‌کند تا تصویری منسجم از این پدیده پیچیده ارائه دهد.

۱. ریشه‌های تاریخی و بنیان‌های نظری اولیه

۱.۱. نظریه عناصر همانند

مطالعات اولیه در حوزه انتقال یادگیری ریشه در اوایل قرن بیستم و کارهای پیشگامانه ادوارد ثورندایک دارد. ثورندایک با طرح نظریه عناصر همانند، اعلام کرد که انتقال یادگیری زمانی رخ می‌دهد که موقعیت‌های یادگیری اولیه و انتقال، عناصر مشترکی داشته باشند (هاجیان، ۲۰۱۹). به عبارت دیگر، هرچه شباهت بین بافت‌های یادگیری و کاربرد بیشتر باشد، احتمال انتقال افزایش می‌یابد. دی و گلداستون (دی و گلدستون، ۲۰۱۲) تأکید می‌کنند که این رویکرد سنتی بر اهمیت شباهت سطحی و ویژگی‌های مشترک بین بافت‌ها تأکید داشته است.

۱.۲. انقلاب شناختی و بازتعریف انتقال

با ظهور انقلاب شناختی در اواسط قرن بیستم، مفهوم انتقال یادگیری دستخوش تحول اساسی شد. لوباتو (لوباتو، ۲۰۰۶) توضیح می‌دهد که در این دوره، نظریه عناصر همانند به بازنمایی‌های ذهنی و نمادین تعبیر شد و انتقال به عنوان فرآیندی که در آن بازنمایی‌های ذهنی مشترک، همپوشانی داشته یا قابل نگاشت بر یکدیگر هستند، تعریف گردید. این تحول، انتقال را از یک پدیده صرفاً رفتاری به فرآیندی شناختی-ذهنی تبدیل کرد.

۲. نظریه‌های کلاسیک انتقال یادگیری

۲.۱. انتقال سطح پایین و سطح بالا

سالومون و پرکینز (۱۹۸۹) با ارائه دوگانگی انتقال سطح پایین و سطح بالا، چارچوبی نوین برای درک مکانیزم‌های انتقال ارائه دادند. بر اساس این نظریه:

- انتقال سطح پایین (Low-Road Transfer): بر تمرین گسترده و متنوع تکیه دارد و منجر به کاربرد خودکار و ناخودآگاه رفتارهای به‌خوبی آموخته‌شده در موقعیت‌های جدید می‌شود.

- انتقال سطح بالا (High-Road Transfer): مستلزم انتزاع آگاهانه و هدفمند دانش از یک بافت و کاربرد عمدی آن در بافتی دیگر است. این نوع انتقال خود به دو زیرشاخه تقسیم می‌شود: انتقال پیشرو (Forward-Reaching) که در آن فرد با پیش‌بینی (anticipation) از دانش در موقعیت جدید استفاده می‌کند، و انتقال پسرو (Backward-Reaching) که در آن فرد در مواجهه با موقعیت جدید، به جستجوی دانش قبلی برای حل مسئله می‌پردازد.

۲.۲. نظریه یادگیری موقعیت‌مند

هاجیان (۲۰۱۹) به عنوان یکی از نظریه‌های معاصر، از نظریه یادگیری موقعیت‌مند (Situated Learning Theory) یاد می‌کند که بر نقش بافت اجتماعی و فرهنگی در فرآیند انتقال تأکید دارد. بر اساس این دیدگاه، یادگیری جدای از زمینه‌ای که در آن رخ می‌دهد، معنا ندارد و انتقال زمانی موفقیت‌آمیز است که شباهت‌های ساختاری و زمینه‌ای بین موقعیت یادگیری و کاربرد وجود داشته باشد. لارسن-فری‌من (لارسن-فری‌من، ۲۰۱۳) نیز با نقد دیدگاه‌های سنتی، بر این نکته تأکید دارد که مطالعات تاریخی انتقال، عاملیت و تبیین را در امتداد صفحه دکارتی که فرد را از زمینه اجتماعی جدا می‌کند، قرار داده‌اند.

۳. رویکردهای نوین و نظریه‌های معاصر

۳.۱. نظریه عناصر ابتدایی

تاتگن (۲۰۱۳) در نظریه عناصر ابتدایی خود (Primitive Elements Theory)، رویکردی نوین به ماهیت مهارت‌های شناختی ارائه می‌دهد. بر اساس این نظریه، مهارت‌های شناختی به عناصر پردازش اطلاعات ابتدایی و مستقل از زمینه شکسته می‌شوند که از طریق یادگیری به واحدهای بزرگ‌تر ترکیب می‌گردند. در این چارچوب، انتقال زمانی رخ می‌دهد که بین وظایف، همپوشانی وجود داشته باشد و واحدهای بزرگ‌تر آموخته‌شده برای یک وظیفه، بتوانند برای وظیفه دیگر مورد استفاده مجدد قرار گیرند. این نظریه با توضیح مؤلفه‌های مشترک کنترل شناختی، توانایی تبیین انتقال دور (Far Transfer) بین وظایف سطحاً متفاوت را نیز دارد.

۳.۲. نظریه‌های چندوجهی در انتقال یادگیری

دون، مارکوسکایتی و هاخمان (۲۰۲۰) در مرور خود، پنج رویکرد نظری به انتقال یادگیری را شناسایی می‌کنند: رویکرد رفتارگرایانه، شناختی، موقعیت‌مند، مشارکتی و رویکرد تمرین‌های رشدی. این تنوع نظری نشان‌دهنده پیچیدگی و چندبعدی بودن پدیده انتقال است که نمی‌توان آن را با یک رویکرد واحد تبیین کرد. به ویژه، رویکرد موقعیت‌مند و مشارکتی، برخلاف دیدگاه‌های شناختی اولیه که انتقال را با انتزاع و زمینه‌زدایی از دانش تسهیل می‌دانستند، بر اهمیت بافت اجتماعی و تعامل در فرآیند انتقال تأکید می‌کنند (لارسن-فری‌من، ۲۰۱۳).

۴. انواع دانش درگیر در انتقال یادگیری

دون و همکاران (دون و همکاران، ۲۰۲۰) سه نوع دانش درگیر در انتقال یادگیری را از یکدیگر متمایز می‌کنند:

- دانش اظهاری (Declarative Knowledge): شامل حقایق و اطلاعاتی است که فرد می‌تواند آنها را توصیف کند (دانستن «چه چیزی»).

- دانش رویه‌ای (Procedural Knowledge): شامل مهارت‌ها و توانایی‌های عملی است که به سؤال «چگونه» پاسخ می‌دهد.

- دانش رابطه‌ای (Relational Knowledge): شامل درک روابط بین مفاهیم و اصول انتزاعی است.

هر یک از این انواع دانش، نیازمند راهبردهای متفاوتی برای تسهیل انتقال هستند و اثربخشی آموزش تا حد زیادی به توجه همزمان به هر سه نوع دانش بستگی دارد.

۵. نقش شباهت در انتقال یادگیری

یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در حوزه انتقال یادگیری، نقش شباهت بین بافت‌های یادگیری و کاربرد است. دی و گلداستون (دی و گلدستون، ۲۰۱۲) تأکید می‌کنند که شباهت ساختاری، مؤلفه حیاتی در انتقال یادگیری‌های معنادار و مولد است، هرچند که اغلب شباهت‌های سطحی هستند که تعیین می‌کنند آیا انتقال واقعاً رخ می‌دهد یا خیر. به عبارت دیگر، افراد تمایل دارند به شباهت‌های ظاهری توجه کنند، در حالی که شباهت‌های عمیق و ساختاری برای انتقال اثربخش ضروری‌اند. این یافته، پیامدهای مهمی برای طراحی آموزشی دارد و ضرورت آموزش تشخیص شباهت‌های ساختاری را آشکار می‌سازد.

۶. راهبردهای تسهیل‌کننده انتقال یادگیری

۶.۱. راهبردهای آموزشی

بیلینگ (۲۰۰۷) با تأکید بر امکان‌پذیری انتقال مهارت‌های شناختی مانند حل مسئله، نشان می‌دهد که انتقال زمانی تسهیل می‌شود که اصول کلی استدلال همراه با تمرین‌های خودنظارتی و کاربرد در زمینه‌های متنوع آموزش داده شوند. در مقابل، یادگیری طوطی‌وار و حفظی از وقوع انتقال جلوگیری می‌کند. هاجیان (هاجیان، ۲۰۱۹) نیز با مرور نظریه‌های انتقال، بر نقش تمرین متنوع، آموزش صریح راهبردهای فراشناختی و ایجاد ارتباط بین مفاهیم انتزاعی و کاربردهای عینی تأکید دارد.

دون و همکاران (۲۰۲۰) با شناسایی چهار راهبرد برای استفاده از فناوری‌های آموزشی به منظور بهبود انتقال، راهکارهای عملی زیر را ارائه می‌دهند:

۱. پیوند بافت‌های آموزشی و غیرآموزشی

۲. جداسازی بافت آموزش

۳. شبیه‌سازی بافت غیرآموزشی

۴. معرفی بافت آموزشی در محیط غیرآموزشی

۶.۲. تأثیر محیط یادگیری

بیلینگ (۲۰۰۷) بر نقش حیاتی محیط یادگیری در تسهیل انتقال تأکید می‌کند. بر اساس یافته‌های او، انتقال زمانی ارتقا می‌یابد که:

- یادگیری در یک زمینه اجتماعی رخ دهد

- از روش‌های مشارکتی استفاده شود

- بازخورد عملکرد ارائه گردد

- خودتبیین‌گری و استفاده از راهبردهای فراشناختی در یادگیرنده تحریک شود

۷. انتقال یادگیری در حوزه یادگیری ماشین

پان (۲۰۲۰) با تعریف انتقال یادگیری در حوزه یادگیری ماشین به عنوان توانایی یک سیستم برای تشخیص و به کارگیری دانش و مهارت‌های آموخته‌شده در حوزه‌ها یا وظایف قبلی، برای حوزه‌ها یا وظایف جدید که اشتراکاتی با آنها دارند، نشان می‌دهد که مفهوم انتقال فراتر از روان‌شناسی شناختی گسترش یافته است. انگیزه اصلی انتقال یادگیری در یادگیری ماشین، نیاز به روش‌های مادام‌العمر است که دانش قبلی را حفظ و استفاده مجدد کنند تا عوامل هوشمند بتوانند با حداقل نظارت انسانی با محیط‌ها یا وظایف جدید سازگار شوند (پان، ۲۰۲۰). ایده بنیادین این حوزه، قرض‌گیری داده‌های برچسب‌گذاری‌شده یا استخراج دانش از حوزه‌های مرتبط برای کمک به الگوریتم یادگیری ماشین در دستیابی به عملکرد بهتر در حوزه مورد نظر است.

۸. نتیجه‌گیری

انتقال یادگیری به عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در روان‌شناسی شناختی و علوم تربیتی، مسیری طولانی از نظریه ساده‌گرایانه عناصر همانند ثورندایک تا نظریه‌های پیچیده و چندبعدی معاصر را پیموده است. این سیر تحولی نشان‌دهنده درک روزافزون از پیچیدگی فرآیندهای شناختی و نقش عوامل زمینه‌ای، اجتماعی و فرهنگی در یادگیری و کاربرد دانش است. هسکل (۲۰۰۰) با شناسایی عملیات‌های شناختی متنوعی مانند انتزاع، روابط قیاسی، طبقه‌بندی، تعمیم و استدلال منطقی به عنوان ساختار پایه انتقال، بر ماهیت چندوجهی این پدیده تأکید کرده است.

یافته‌های معاصر نشان می‌دهند که انتقال موفق، نه نتیجه صرف شباهت سطحی بین بافت‌ها، که حاصل طراحی آموزشی هدفمند، توجه به شباهت‌های ساختاری، تقویت فراشناخت و ایجاد زمینه‌های اجتماعی و مشارکتی برای یادگیری است. از سوی دیگر، همگرایی مفاهیم انتقال در روان‌شناسی شناختی و علوم رایانه نشان‌دهنده اهمیت روزافزون این مفهوم در عصر دیجیتال است.

با توجه به پیچیدگی و چندبعدی بودن پدیده انتقال یادگیری، تحقیقات آینده باید بر تدوین چارچوب‌های یکپارچه‌تری متمرکز شوند که بتوانند تعامل بین عوامل فردی، آموزشی و زمینه‌ای را در فرآیند انتقال تبیین کنند. همچنین، توسعه ابزارهای ارزیابی دقیق‌تر برای سنجش انتقال و طراحی مداخلات آموزشی مؤثرتر بر اساس یافته‌های شناختی و فناوری‌های نوین، از اولویت‌های پژوهشی این حوزه محسوب می‌شوند.

منابع

Billing, D. (2007). Teaching for transfer of core/key skills in higher education: Cognitive skills. *Higher Education, 53*(4), 483-516. Day, S. B., & Goldstone, R. L. (2012). The import of knowledge export: Connecting findings and theories of transfer of learning. *Educational Psychologist, 47*(3), 153-176. Dohn, N. B., Markauskaite, L., & Hachmann, R. (2020). Enhancing knowledge transfer. In *Handbook of Research in Educational Communications and Technology* (pp. 145-165). Springer. Hajian, S. (2019). Transfer of learning and teaching: A review of transfer theories and effective instructional practices. *IAFOR Journal of Education, 7*(1), 93-111. Haskell, R. E. (2000). *Transfer of learning: Cognition and instruction*. Academic Press. Larsen-Freeman, D. (2013). Transfer of learning transformed. *Language Learning, 63*(s1), 178-197. Lobato, J. (2006). Alternative perspectives on the transfer of learning: History, issues, and challenges for future research. *The Journal of the Learning Sciences, 15*(4), 431-449. Pan, S. J. (2020). Transfer learning. In *Learning* (pp. 235-247). Taylor & Francis. Salomon, G., & Perkins, D. N. (1989). Rocky roads to transfer: Rethinking mechanism of a neglected phenomenon. *Educational Psychologist, 24*(2), 113-142. Taatgen, N. A. (2013). The nature and transfer of cognitive skills. *Psychological Review, 120*(3), 439-471.

مجله اینترنتی روان تنظیم

Online Journal of Ravantanzim

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران

اولین مربی شناختی در ایران

لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید.

استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد.

مجموعه انتشاراتی روان تنظیم

عنوان	هدف	پلتفرم
مجله اینترنتی روان تنظیم (تخصصی)	پژوهشی-نظریه پردازی	بلاگ اسکای
اندیشکده روان تنظیم	ایده پردازی	ویرگول
مجله اینترنتی یادگیری و آموزش (روان تنظیم)	یادگیری و آموزش	رز بلاگ
مجله اینترنتی خلاقیت (روان تنظیم)	خلاقیت	رز بلاگ
مجله کسب و کار روان تنظیم	کسب و کار	بلاگیکس
مجله اینترنتی آموزش و پرورش مدرن	کاربردی-پرورشی	بلاگفا
مجله اینترنتی تجربه لذت بخش زندگی	عمومی روانشناسی و توسعه فردی	بلاگ اسکای
لینکدین

============================