پرسشنامه داده های خودگزارشی

جمعه - 17 اَمرداد 1404

مجله اینترنتی روان تنظیم

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

سنجش و ارزشیابی

پرسشنامه داده های خودگزارشی

چگونه از پرسشنامه داده‌های خودگزارشی در روانشناسی استفاده کنیم

چگونه محققان مستقیماً از منبع به بینش دست می‌یابند

پرسشنامه خودگزارشی نوعی آزمون روانشناختی است که اغلب برای ارزیابی نگرش‌ها، ویژگی‌ها و صفات شخصیتی استفاده می‌شود. این نوع آزمون اغلب به صورت کاغذی و مدادی ارائه می‌شود یا حتی ممکن است با کامپیوتر اجرا شود. یک پرسشنامه خودگزارشی معمولی تعدادی سوال یا جمله ارائه می‌دهد که ممکن است ویژگی‌ها یا خصوصیات خاصی از آزمودنی را توصیف کند یا نکند.

وقتی روانشناسان و محققان می‌خواهند درباره آنچه مردم فکر می‌کنند، احساس می‌کنند، انجام می‌دهند یا تجربه می‌کنند اطلاعات بیشتری کسب کنند، اغلب مستقیماً به سراغ منبع می‌روند. به عبارت دیگر، گاهی اوقات فقط پرسیدن از مردم در مورد افکار، احساسات و رفتارهایشان بهترین راه برای جمع‌آوری اطلاعات در مورد آنچه برای یک فرد یا گروهی از افراد اتفاق می‌افتد، است.

این فرآیند خودگزارش‌دهی، یا به عبارت دیگر داده‌های خودگزارش‌دهی نامیده می‌شود و به عنوان منبع ارزشمندی از اطلاعات در مورد سلامت روان و رفتار عمل می‌کند.

در روانشناسی، خودگزارش‌دهی به هرگونه آزمون، معیار یا نظرسنجی گفته می‌شود که بر اساس گزارش شخصی فرد از علائم، رفتارها، باورها یا نگرش‌هایش باشد. داده‌های خودگزارش‌دهی معمولاً به صورت کاغذی یا الکترونیکی یا گاهی از طریق مصاحبه جمع‌آوری می‌شوند.

خودگزارش‌دهی معمولاً در مطالعات روانشناسی مورد استفاده قرار می‌گیرد زیرا می‌تواند اطلاعات تشخیصی ارزشمندی را برای محققان یا پزشکان به همراه داشته باشد.

احتمال زیادی وجود دارد که شما در گذشته یک پرسشنامه خودگزارشدهی   را انجام داده باشید. چنین پرسشنامه‌هایی اغلب در مطب پزشکان، در آزمون‌های شخصیت آنلاین و در نظرسنجی‌های تحقیقات بازار دیده می‌شوند. حتی آزمون‌های سرگرم‌کننده‌ای که اغلب در فیس‌بوک به اشتراک گذاشته می‌شوند، نمونه‌هایی از پرسشنامه‌های خودگزارشدهی  هستند.

نمونه‌هایی از خودگزارش‌دهی در روانشناسی

چه اطلاعات از طریق مصاحبه، پرسشنامه یا نظرسنجی جمع‌آوری شود، خودگزارشدهی  به محققان این امکان را می‌دهد که در مورد همه چیز، از ویژگی‌های شخصیتی گرفته تا سلامت روان و رفتارهای دنیای واقعی، اطلاعات زیادی کسب کنند.

در حالی که برخی از پرسشنامه‌ها به شیوه‌ای غیررسمی و سرگرم‌کننده مورد استفاده قرار می‌گیرند، نظرسنجی‌های دیگری نیز وجود دارند که می‌توانند و در واقع اهداف بسیار جدی‌تری را در جمع‌آوری داده‌ها و کمک به شناسایی مشکلات بالقوه در محیط‌های کاری، اقدامات بالینی، محیط‌های پزشکی قانونی یا آزمایشگاه‌های تحقیقاتی دنبال می‌کنند. این نوع نظرسنجی می‌تواند برای بررسی رفتارهای فعلی، رفتارهای گذشته و رفتارهای احتمالی شما در موقعیت‌های فرضی مورد استفاده قرار گیرد.

برای درک چگونگی استفاده از خودگزارش‌ها در روانشناسی، بررسی چند مثال خاص می‌تواند مفید باشد. در ادامه چند مورد از ارزیابی‌ها و پرسشنامه‌های شناخته‌شده که برای جمع‌آوری داده‌ها به خودگزارش‌دهی متکی هستند، آورده شده است.

آزمون MMPI

یکی از رایج‌ترین ابزارهای خودگزارشی، پرسشنامه شخصیت چندوجهی مینه‌سوتا (MMPI) برای سنجش شخصیت است. این پرسشنامه شامل بیش از ۵۰۰ سوال است که بر حوزه‌های مختلف، از جمله رفتارها، سلامت روان، روابط بین فردی و نگرش‌ها متمرکز شده‌اند.

شاید معروف‌ترین پرسشنامه خودگزارشی، پرسشنامه شخصیت چندوجهی مینه‌سوتا (MMPI) باشد. این آزمون شخصیت برای اولین بار در دهه 1940 منتشر شد، بعداً در دهه 1980 و دوباره در سال 2020 مورد بازنگری قرار گرفت و امروزه با نام MMPI-3 شناخته می‌شود. این آزمون شامل 335 جمله درست-غلط (کاهش یافته از بیش از 500 جمله) است که طیف گسترده‌ای از موضوعات از جمله روابط بین فردی، رفتارهای غیرطبیعی و سلامت روان و همچنین نگرش‌های سیاسی، اجتماعی، مذهبی و جنسی را ارزیابی می‌کند.

آزمون MMPI اغلب به عنوان یک ارزیابی سلامت روان مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما در پرونده‌های حقوقی، ارزیابی‌های حضانت و به عنوان ابزاری برای غربالگری برخی مشاغل نیز کاربرد دارد.

پرسشنامه ۱۶ عاملی شخصیت

پرسشنامه 16PF توسط روانشناس ریموند کتل و بر اساس نظریه او که نشان می‌دهد 16 ویژگی اصلی شخصیت انسان را تشکیل می‌دهند، تهیه شده است. این پرسشنامه شخصیتی اغلب به عنوان یک ابزار تشخیصی برای کمک به درمانگران در برنامه‌ریزی درمان استفاده می‌شود. می‌توان از آن برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد ویژگی‌های مختلف فردی، از جمله همدلی، گشودگی، نگرش‌ها، کیفیت دلبستگی و سبک مقابله استفاده کرد.

پرسشنامه 16PF اغلب در مشاوره شغلی، آزمون‌های استخدامی و مشاوره زناشویی استفاده می‌شود. تحقیقات، اعتبار این آزمون را برای استفاده در ارزیابی شخصیت و توسعه شغلی تأیید می‌کند.

پرسشنامه‌ی 16PF از نمونه‌های شناخته‌شده‌ی پرسشنامه‌ی خودگزارشدهی  است که بر اساس نظریه‌ی صفات شخصیت ریموند کتل تدوین شده است. این آزمون برای ایجاد نیمرخ شخصیتی فرد شامل ابعاد خونگرمی، منطق، کمال‌گرایی و ثبات عاطفی استفاده می‌شود. این آزمون اغلب برای کمک به افراد در انتخاب شغل بر اساس شخصیتشان استفاده می‌شود.

پرسشنامه شخصیت کالیفرنیا

پرسشنامه شخصیت کالیفرنیا (CPI) که توسط هریسون گاف در سال ۱۹۵۷ ایجاد شد، اکنون در ویرایش سوم خود قرار دارد و شامل ۴۳۴ جمله درست-غلط بر اساس MMPI است که تقریباً نیمی از سوالات از آن گرفته شده‌اند. برخلاف MMPI، این ارزیابی برای طیف وسیعی از ویژگی‌های شخصیتی طبیعی به جای آسیب‌شناسی، از جمله ویژگی‌هایی مانند خودکنترلی، همدلی، استقلال و پتانسیل موفقیت استفاده می‌شود. نسخه کوتاه‌تر اغلب توسط منابع انسانی برای تعیین ویژگی‌های رهبری و سایر نقاط قوت و ضعف کارمندان بالقوه استفاده می‌شود.

شاخص تیپ شخصیتی مایرز-بریگز (MBTI)

MBTI یک ابزار سنجش شخصیت محبوب است که تیپ‌های شخصیتی را در چهار دسته توصیف می‌کند: درونگرایی یا برونگرایی، حسی یا شهودی، فکری یا احساسی، و قضاوتی یا ادراکی. از هر دسته یک حرف برای توصیف تیپ شخصیتی فرد، مانند INTP یا ESFJ، گرفته می‌شود.

خلاصه

پرسشنامه‌های شخصیت و ارزیابی‌های روانشناسی اغلب از خودگزارش‌دهی برای جمع‌آوری داده‌ها استفاده می‌کنند. نمونه‌هایی از آن شامل MMPI، پرسشنامه 16PF و MBTI است.

نقاط قوت و ضعف پرسشنامه‌های خودگزارشی

پرسشنامه‌های خودگزارشی اغلب زمانی که محققان نیاز به اجرای تعداد زیادی آزمایش در مدت زمان نسبتاً کوتاهی دارند، راه حل خوبی هستند. بسیاری از پرسشنامه‌های خودگزارشی را می‌توان خیلی سریع، اغلب در کمتر از ۱۵ دقیقه، تکمیل کرد. این نوع پرسشنامه برای محققانی که با بودجه محدود مواجه هستند، گزینه‌ای مقرون به صرفه است.

نقطه قوت دیگر این است که نتایج پرسشنامه‌های خودگزارشی عموماً بسیار قابل اعتمادتر و معتبرتر از آزمون‌های فرافکنی هستند که سعی در آشکارسازی جنبه‌های ناخودآگاه شخصیت دارند.

با این حال، پرسشنامه‌های خودگزارشی نقاط ضعف خود را دارند. برای مثال، در حالی که بسیاری از آزمون‌ها استراتژی‌هایی را برای جلوگیری از تظاهر به خوب بودن یا تظاهر به بد بودن (اساساً تظاهر به بهتر یا بدتر بودن از آنچه واقعاً هست) اجرا می‌کنند، تحقیقات نشان داده است که افراد هنوز هم می‌توانند هنگام انجام آزمون‌های خودگزارشی، فریبکاری کنند.

ضعف دیگر این است که برخی از این آزمون‌ها بسیار طولانی و خسته‌کننده هستند. به عنوان مثال، تکمیل آزمون‌های MMPI و CPI تقریباً یک ساعت طول می‌کشد که نسخه‌های جدید نسبت به نسخه‌های قبلی بهبود یافته است. در برخی موارد، پاسخ‌دهندگان آزمون ممکن است علاقه خود را از دست بدهند و به سؤالات پاسخ دقیق ندهند. علاوه بر این، افراد گاهی اوقات بهترین قاضی رفتار خود نیستند و فاقد بینش هستند.  برخی از افراد ممکن است سعی کنند احساسات، افکار و نگرش‌های خود را پنهان کنند و نگران نتایج و کاربرد نتایج آزمون باشند.

خودگزارشدهی  مزایای متعددی دارد

خودگزارش‌دهی به دلایل زیادی محبوب است، از جمله به این دلیل که بسیار راحت است. همچنین اغلب تنها راه برای جمع‌آوری داده‌ها در مورد تجربیات بسیار ذهنی یا شخصی است.

سهولت استفاده: یکی از مزایای اصلی خودگزارشدهی  این است که به راحتی می‌توان آن را تهیه کرد.

مفید در محیط‌های بالینی: برای پزشکان، خودگزارش‌دهی راهی مؤثر برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد مراجعین و تشخیص شرایط آنها است.

آشنایی: اکثر ما حداقل تجربه‌ای در پر کردن پرسشنامه‌هایی داریم که در مورد رفتارها، نظرات یا افکار ما سؤال می‌پرسند. به عبارت دیگر، زمان یادگیری طولانی‌ای ندارد و جمع‌آوری داده‌ها را بسیار ساده‌تر می‌کند.

خودگزارش‌دهی همچنین مزایای قابل توجهی در محیط‌های تحقیقاتی دارد. این نوع جمع‌آوری داده‌ها ارزان است. به محققان این امکان را می‌دهد که به شرکت‌کنندگان بیشتری دسترسی پیدا کنند، در مقایسه با آنچه که حتی می‌توانند از طریق مشاهده طبیعی یا سایر روش‌ها تجزیه و تحلیل کنند.

خودگزارش‌دهی می‌تواند نسبتاً سریع انجام شود، بنابراین یک محقق می‌تواند به جای مشاهده جامعه در یک بازه زمانی طولانی‌تر، نتایج را در عرض چند روز یا چند هفته به دست آورد. خودگزارشدهی ‌ها می‌توانند به صورت خصوصی انجام شوند و می‌توانند برای محافظت از اطلاعات حساس و شاید ترویج پاسخ‌های صادقانه، ناشناس باشند.

خودگزارشدهی معایبی هم دارد

اگرچه خودگزارش‌دهی مزایای کلیدی زیادی دارد، اما این روش دارای نقص‌ها و محدودیت‌هایی است. افراد گاهی اوقات به دلیل تمایل به مطلوب‌تر به نظر رسیدن از نظر اجتماعی یا به دلیل اینکه دقیقاً جزئیات رفتارهای خود را به خاطر نمی‌آورند، داده‌ها را اشتباه گزارش می‌کنند.

همچنین این واقعیت وجود دارد که افراد اغلب خودشان را آنطور که فکر می‌کنند نمی‌شناسند، که این امر خودگزارشی با دقت کامل را دشوار می‌کند.

افراد اغلب هنگام گزارش تجربیات خود جانبدارانه عمل می‌کنند. برای مثال، بسیاری از افراد آگاهانه یا ناخودآگاه تحت تأثیر مطلوبیت اجتماعی قرار می‌گیرند. یعنی، آنها بیشتر احتمال دارد تجربیاتی را گزارش کنند که از نظر اجتماعی قابل قبول یا ترجیح داده می‌شوند.

خودگزارش‌ها تابع این سوگیری‌ها و محدودیت‌ها هستند:

صداقت: آزمودنی‌ها ممکن است به جای راستگویی، پاسخی را ارائه دهند که از نظر اجتماعی قابل قبول‌تر باشد.

توانایی درون‌نگری: ممکن است آزمودنی‌ها نتوانند خود را به طور دقیق ارزیابی کنند.

تفسیر سوالات: جمله بندی سوالات ممکن است گیج کننده باشد یا معانی متفاوتی برای موضوعات مختلف داشته باشد.

مقیاس‌های رتبه‌بندی: رتبه‌بندی چیزی با بله یا خیر می‌تواند خیلی محدودکننده باشد. مقیاس‌های عددی نیز می‌توانند دقیق نباشند و تابع تمایل فردی برای دادن پاسخی افراطی یا میانه به همه سؤالات باشند.

سوگیری پاسخ: سوالات تابع تمام سوگیری‌های پاسخ‌های قبلی هستند، چه مربوط به تجربه اخیر یا مهم و سایر عوامل باشند.

سوگیری نمونه‌گیری: افرادی که پرسشنامه را تکمیل می‌کنند، همان افرادی هستند که پرسشنامه را تکمیل خواهند کرد. آیا آنها نماینده جمعیتی هستند که می‌خواهید مطالعه کنید؟

ترکیب خودگزارش‌دهی با سایر داده‌ها

اکثر متخصصان در تحقیقات و تشخیص‌های روانشناسی پیشنهاد می‌کنند که داده‌های خودگزارشی نباید به تنهایی مورد استفاده قرار گیرند، زیرا تمایل به سوگیری دارند. تحقیقات زمانی بهتر انجام می‌شوند که خودگزارش‌دهی با سایر اطلاعات، مانند رفتار فرد یا داده‌های فیزیولوژیکی، ترکیب شود. این ارزیابی چندوجهی یا چندروشی تصویری کلی‌تر و بنابراین احتمالاً دقیق‌تر از موضوع ارائه می‌دهد.

پرسشنامه‌های مورد استفاده در تحقیق باید بررسی شوند تا مشخص شود که آیا در طول زمان نتایج ثابتی ارائه می‌دهند یا خیر. همچنین باید با روش داده دیگری اعتبارسنجی شوند که نشان دهد پاسخ‌ها همان چیزی را که ادعا می‌کنند، اندازه‌گیری می‌کنند. پرسشنامه‌ها و پاسخ‌ها باید به راحتی بین گروه کنترل و گروه آزمایش تمایز قائل شوند.

نکاتی برای استفاده از خودگزارش‌دهی در تحقیقات

اگر در حال ایجاد یک ابزار خودگزارشی برای تحقیقات روانشناسی هستید، چند مرحله کلیدی وجود دارد که باید دنبال کنید.

تصمیم بگیرید که چه نوع داده‌ای می‌خواهید جمع‌آوری کنید: این موضوع قالب سوالات شما و نوع مقیاسی را که استفاده می‌کنید تعیین می‌کند.

مجموعه‌ای از سوالات واضح و مختصر ایجاد کنید: هدف این است که چندین آیتم داشته باشید که تمام موضوعاتی را که می‌خواهید به آنها بپردازید، پوشش دهد.

از سوالات واضح و مشخص استفاده کنید: از استفاده از سوالات مبهم یا جهت‌دار که ممکن است شرکت‌کنندگان را گیج کند و بر مفید بودن پاسخ‌های آنها تأثیر بگذارد، خودداری کنید.

تضمین ناشناس بودن و محرمانه بودن: رویه‌هایی را برای اطمینان از خصوصی و امن بودن پاسخ‌ها ایجاد کنید. اگر شرکت‌کنندگان احساس کنند که به دلیل به اشتراک گذاشتن رفتار یا احساسات واقعی خود مورد قضاوت قرار نمی‌گیرند، ممکن است صادق‌تر باشند. این امر می‌تواند به کاهش تأثیر سوگیری مطلوبیت اجتماعی کمک کند.

محدودیت‌های حافظه را در نظر بگیرید: فراموش کردن جزئیات یا به خاطر سپردن نادرست وقایع، به خصوص اتفاقاتی که مدتی پیش رخ داده‌اند، برای افراد طبیعی است. سعی کنید با تمرکز بر وقایع گذشته نزدیک، این موضوع را در نظر بگیرید.

مطالعه خود را به صورت آزمایشی انجام دهید: قبل از استفاده از ابزار خودگزارش‌دهی در یک گروه بزرگتر، آن را در یک گروه کوچک به کار ببرید تا از اعتبار و پایایی آن اطمینان حاصل کنید.

خلاصه

هنگام ایجاد یک مطالعه خودگزارشی، مشخص کنید که چه اطلاعاتی را باید جمع‌آوری کنید و ارزیابی را با گروهی از افراد آزمایش کنید تا مشخص شود که آیا ابزار قابل اعتماد است یا خیر.

خودگزارشدهی  می‌تواند ابزاری مفید برای جمع‌آوری داده‌ها باشد. مزایای داده‌های خودگزارشدهی  شامل هزینه‌های کمتر و امکان جمع‌آوری داده‌ها از تعداد زیادی از افراد است. با این حال، داده‌های خودگزارشدهی  همچنین می‌توانند جانبدارانه و مستعد خطا باشند. اگر به استفاده از خودگزارشدهی   در تحقیقات خود فکر می‌کنید، مزایا و معایب آن را بسنجید و برای رویکردی متعادل‌تر، پیاده‌سازی آن را در کنار سایر ابزارهای جمع‌آوری داده‌ها در نظر بگیرید.

مجله اینترنتی روان تنظیم

Online Journal of Ravantanzim

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران

لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید.

استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد.