مجله اینترنتی روان تنظیم
مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی: شناخت، فراشناخت، خودتنطیمی، و خلاقیت.
مجله اینترنتی روان تنظیم
مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی: شناخت، فراشناخت، خودتنطیمی، و خلاقیت.درباره من
محمود دلیر عبدینیا - روانشناس تربیتی - تحلیلگر و پژوهشگر یادگیری خودتنظیم، راهبردهای مطالعه و خلاقیت - مدیر مجلات اینترنتی «روان تنظیم» و «تجربه لذتبخش زندگی» - برای اطلاعات بیشتر به بخش درباره من رجوع کنید.
ادامه...
فرایندهای شناختی در خلاقیت؛ نوآوری ها و کاستی ها
فرایندهای
شناختی در
خلاقیت؛
نوآوری ها و
کاستی ها
مقاله
«فرایندهای
شناختی در
خلاقیت»
نوشته جان آر.
هیز (J. R. Hayes) با
بیش از ۸۱۲
استناد،
اعمال
خلاقانه را در
بالاترین سطح — بهترین و
ارزشمندترین
آثار
هنرمندان،
دانشمندان و
دانشوران — بر
اساس
فرایندهای
شناختی آشنا
تحلیل می‌کند.
نویسنده موضع
«هیچ چیز خاصی
نیست» (Nothing-Special) را
اتخاذ می‌کند
که بر اساس
آن، خلاقیت
نوعی حل مسئله
است و تنها
شامل همان
فرایندهایی
می‌شود که در
فعالیت‌های
حل مسئله
روزمره به کار
می‌روند.
۱.
تعریف و
محدوده بحث
«خلاق»
واژه‌ای با کاربردهای
متعدد است.
گاه برای
توصیف
پتانسیل یک
فرد برای
تولید آثار
خلاقانه به
کار می‌رود —
خواه آن فرد
هنوز اثری
تولید کرده
باشد یا نه.
گاه برای
توصیف
رفتارهای
روزمره، مثلاً
وقتی گفته می‌شود
برنامه درسی
مهدکودک
فعالیت‌های
خلاقانه
مانند نقاشی
یا داستان‌گویی
را تشویق می‌کند. در این
مقاله، معنای
این اصطلاح به
دو طریق محدود
می‌شود:
1.
بهره‌وری
خلاقانه: تمرکز
صرفاً بر
خلاقیت بیان‌شده
در تولید
واقعی آثار
خلاقانه است،
نه پتانسیل
بیان‌نشده
برای تولید
چنین آثاری.
2.
خلاقیت
در بالاترین
سطح: تمرکز
فقط بر اعمال
خلاقانه در
بالاترین
سطح، یعنی
بهترین و
ارزشمندترین
آثار هنرمندان،
دانشمندان و
دانشوران است.
۲.
معیارهای
تشخیص عمل
خلاق
جامعه
اعمال
خلاقانه را از
طریق فرایند
پیچیده قضاوت
اجتماعی
تعریف می‌کند
و بیش از همه
بر نظرات
متخصصان
مربوطه — منتقدان
موسیقی،
مورخان هنر،
دانشوران و دانشمندانی
که گمان می‌رود
حوزه را می‌شناسند — تکیه می‌کند.
اما حتی قضاوت
متخصصان نیز
بسیار ذهنی است
و اغلب تحت
تأثیر عوامل
نامرتبط قرار
می‌گیرد؛
مثلاً تمرکز
توجه فعلی
متخصص (مندل
دهه‌ها منتظر
ماند تا
متخصصان
مناسب اهمیت
کارش را تشخیص
دهند) و شهرت
خالق (نویسنده
ناشناس به
سختی می‌تواند
توجه ناشر را
جلب کند).
با وجود
این بی‌ثباتی‌ها،
به نظر می‌رسد
هسته‌ای از سه
ارزیابی
زیربنای
تشخیص یک عمل
خلاقانه است:
1.
اصالت
یا نو بودن: عمل باید
اصیل یا نو
دیده شود.
2.
ارزشمندی
یا جالب بودن: عمل باید
ارزشمند یا
جالب دیده شود.
3.
نشان‌دهنده
ذهن خالق
بودن: عمل
باید بازتاب‌دهنده
خوبی بر ذهن
خالق باشد.
هر سه
معیار ضروری
به نظر می‌رسند.
هر اثری،
هرچند خوب
اجرا شده
باشد، تا زمانی
که ایده‌های
جدید قابل‌توجهی
را که به
آسانی از
کارهای قبلی
قابل استخراج
نیستند در خود
جای ندهد،
خلاقانه
محسوب نمی‌شود. بنابراین
حتی بهترین
کپی‌های
نقاشی نیز
خلاقانه
قضاوت نمی‌شوند
— حداقل اگر
منبع شناخته
شده باشد. و هر
عملی، هرچند
اصیل باشد، تا
زمانی که
ارزشمند قضاوت
نشود،
خلاقانه
محسوب نمی‌شود.
یک آهنگساز
ممکن است نت‌ها
را به شیوه‌ای
نو و
غیرمنتظره
بچیند، اما
اثر تا زمانی
که ارزش
موسیقایی
نداشته باشد،
خلاقانه
محسوب نمی‌شود.
در نهایت، عمل
تا زمانی که
بازتاب‌دهنده
هوش خالق
نباشد،
خلاقانه
قضاوت نمی‌شود.
اگر اثری
کاملاً
تصادفی تولید
شود، خلاقانه
محسوب نمی‌شود.
این بدان
معنا نیست که
شانس نمی‌تواند
در اعمال
خلاقانه اصیل
نقش داشته
باشد. آستین (Austin, 1978) تمایز
جالبی میان
چهار نوع
رویداد شانسی
قائل می‌شود:
·
شانس
نوع I: صرفاً
شانس کور. می‌تواند
برای هر کسی
رخ دهد و به
هیچ توانایی
خاص فرد
وابسته نیست.
·
شانس
نوع II: شانس به
کنجکاوی یا
پشتکار فرد در
کاوش بستگی دارد.
فرد کنجکاو که
مثلاً به
عادات سوسک‌ها
توجه بیشتری
می‌کند،
بیشتر احتمال
دارد چیزی
جالب درباره
سوسک‌ها کشف
کند تا کسی که
آنها را فقط
چیزی برای له کردن
می‌بیند.
·
شانس
نوع III: شانس به
داشتن دانش
گسترده از
حوزه‌ای
بستگی دارد که
بیشتر مردم آن
را ندارند. کشف
رادیوم توسط
کوری‌ها به
تشخیص این
موضوع بستگی
داشت که یک
ماده معدنی
خاص بیش از
آنچه بر اساس
عناصر شناخته‌شده‌اش
باید باشد،
رادیواکتیو
است. آشکارا
فقط فردی
بسیار آگاه می‌تواند
چنین کشفی
انجام دهد.
این همان نوع
شانسی است که
پاستور
درباره‌اش
گفت: «شانس
فقط به ذهن
آماده کمک می‌کند.»
·
شانس
نوع IV: شانس به
سبک فکری یا
الگوی علایق
خاص و شاید منحصربه‌فرد
فرد بستگی
دارد.
اعمالی که
شامل
رویدادهای
شانسی از سه
نوع آخر
هستند، به ذهن
عامل اعتبار
می‌بخشند و
بنابراین
بالقوه
خلاقانه
هستند.
۳.
ویژگی‌های
افراد خلاق
۳.۱
هوش و خلاقیت:
بله و خیر
اغلب فرض
می‌شود
خلاقیت
ارتباط
نزدیکی با IQ دارد. indeed، هم Roe (1953) در مطالعه
فیزیکدانان،
زیست‌شناسان
و دانشمندان
اجتماعی
برجسته، و هم MacKinnon (1968) در مطالعه
دانشمندان
پژوهشگر
برجسته، ریاضیدانان
و معماران
دریافتند که
افراد خلاق مورد
مطالعه‌شان IQ بین ۱۲۰
تا ۱۷۷ داشتند —
بسیار بالاتر
از میانگین
عمومی. با این
حال، این IQهای
بالاتر از
میانگین را
نمی‌توان به
عنوان توضیح
خلاقیت
مشاهده‌شده
در نظر گرفت و indeed ممکن است
بی‌ارتباط با
آن باشند.
چندین
مطالعه نشان
می‌دهد افراد
بسیار خلاق در
یک حوزه، IQ بالاتری
از افراد
همتای خود در
همان حوزه که
خلاق قضاوت
نمی‌شوند،
ندارند:
· Harmon
(1963): ۵۰۴ دانشمند
فیزیکی و
زیستی را برای
بهره‌وری
پژوهشی رتبه‌بندی
کرد و هیچ
رابطه‌ای بین
خلاقیت و IQ یا
نمرات مدرسه
نیافت.
· Bloom
(1963): دو
نمونه از شیمی‌دانان
و ریاضیدانان
را مطالعه
کرد. یک نمونه
شامل افرادی
بود که توسط
همکاران
بسیار برجسته
و مولد قضاوت
شده بودند. نمونه
دیگر شامل
دانشمندانی
بود که از نظر
سن، تحصیلات و
تجربه با
نمونه اول
همتا شده
بودند اما
برجسته قضاوت
نشده بودند.
در حالی که
گروه اول با
نرخ هشت به یک
بیشتر از گروه
دوم منتشر می‌کردند،
هیچ تفاوتی در IQ بین آنها
نبود.
· MacKinnon
(1968): دانشمندان،
ریاضیدانان و
معمارانی که
مشارکت‌های
برجسته‌ای در
حوزه‌های خود
داشتند را با
گروهی همتا که
مشارکت برجسته‌ای
نداشتند
مقایسه کرد.
هیچ تفاوتی در IQ یا نمرات
مدرسه بین دو
گروه نبود.
چگونه
می‌تواند
باشد که
دانشمندان و
معماران خلاق IQ بالاتر
از میانگین
داشته باشند و
با این حال IQ پیش‌بینی
نکند که کدام
یک از دو حرفه‌ای
خلاق‌تر
خواهد بود؟ حداقل دو
نظریه
جایگزین قابل
قبول به نظر
می‌رسد:
1. نظریه
آستانه (Threshold
Theory): IQ فرد
باید بالای مقداری
آستانه،
مثلاً ۱۲۰،
باشد تا آن
فرد در فعالیت‌های
خلاقانه موفق
شود. بالای
سطح آستانه،
اما، تفاوت‌های IQ هیچ
تفاوتی در
خلاقیت ایجاد
نمی‌کنند.
دلیل عدم
همبستگی بین IQ و خلاقیت
در میان حرفه‌ای‌ها
این است که
آموزش و پرورش
حرفه‌ای‌های
با IQ کمتر از ۱۲۰ را حذف می‌کند.
2. نظریه
گواهی‌دهی (Certification Theory) —
پیشنهاد هیز (1978): هیچ رابطه
ذاتی بین
خلاقیت و IQ وجود
ندارد. با این
حال، بهره‌وری
خلاقانه به
یافتن شغلی
بستگی دارد که
در آن بتوان
خلاقیت را
نشان داد —
شغلی مانند
استاد
دانشگاه،
شیمی‌دان
صنعتی یا
معمار. در نظر
گرفته شدن
برای این
مشاغل
معمولاً به مدرک
دانشگاهی یا
تحصیلات
تکمیلی نیاز
دارد. از آنجا
که عملکرد
مدرسه با IQ همبستگی
دارد، ممکن
است فرصت فرد
برای خلاق بودن
به IQ بستگی
داشته باشد
صرفاً به دلیل
الزام مدرک. بنابراین
افراد خلاق
ممکن است برای
خلاق بودن به IQ بالا نیاز
نداشته
باشند، اما
ممکن است برای
دریافت گواهی‌نامه
جهت یافتن
شغلی که
بتوانند
خلاقیت خود را
در آن به کار
گیرند، به آن
نیاز داشته
باشند.
این گزینه
دوم ارزش
بررسی دارد،
زیرا اگر درست
باشد، یا حتی
تا حدی درست
باشد، جامعه
ما ممکن است
به طور نامناسبی
بخش بزرگی از
افراد خلاق
جمعیت را
دلسرد کند.
۳.۲
سایر ویژگی‌های
شناختی و
شخصیتی
مطالعات
متعددی برای
شناسایی
ویژگی‌های
شناختی و
شخصیتی مشخص‌کننده
افراد خلاق
انجام شده
است. به طور
شگفت‌آوری،
مطالعات
ویژگی‌های
شناختی
عموماً نتایج
ناامیدکننده‌ای
به بار آورده‌اند.
شاید
ناامیدکننده‌ترین
نتایج مربوط
به تفکر
واگرا باشد. تفکر
واگرا به طور
گسترده به
عنوان بخش
مهمی از
فرایند
خلاقانه در
نظر گرفته می‌شود
(Guilford, 1967) و اندازه‌گیری‌های
تفکر واگرا
مؤلفه اصلی
محبوب‌ترین
آزمون‌های
خلاقیت را
تشکیل می‌دهند،
مثلاً آزمون‌های
تفکر خلاق
تورنس. با این
حال، Mansfield و Busse (1981) با
بررسی
مطالعات تفکر
واگرا در تفکر
علمی نتیجه می‌گیرند
که اساساً هیچ
شواهدی وجود
ندارد که تفکر
واگرا را به
عملکرد
خلاقانه در
علم مرتبط کند.
Mansfield و Busse (1981) همچنین
مطالعات ۱۶
آزمون شناختی
دیگر را بررسی
کردند و نتیجه
گرفتند که هیچ‌کدام
«به طور مداوم
همبستگی
بالایی با
اندازه‌گیری‌های
خلاقیت واقعی
نشان نداده‌اند.»
پژوهشگران
در شناسایی ویژگی‌های
شخصیتی در
افراد خلاق
موفق‌تر بوده‌اند.
چهار ویژگی که
به نظر می‌رسد
افراد خلاق‌تر
را از کم‌خلاق‌ترها
متمایز می‌کند:
۳.۲.۱
فداکاری در
کار (Devotion to Work)
یکی از
سازگارترین
مشاهدات
درباره افراد
خلاق این است
که آنها بسیار
سخت کار می‌کنند. Roe (1951) که گروهی
از
فیزیکدانان و
زیست‌شناسان
برجسته را
مطالعه کرد،
آنها را این‌گونه
توصیف می‌کند:
«تنها یک
چیز به نظر می‌رسد
که کل گروه را
مشخص می‌کند،
و آن غرق شدن
در کارشان
است، در طول
سال‌های
طولانی، و
اغلب به
استثنای هر
چیز دیگر. این
در مورد زیست‌شناسان
نیز صادق بود.
این یک چیز به
تنهایی احتمالاً
به خودی خود
برای توضیح
موفقیت این مردان
کافی نیست،
اما به نظر می‌رسد
یک شرط لازم
است.»
Chambers (1964) و Ypma (1968) نیز گزارش
می‌دهند که
افراد خلاق
سخت‌تر از
دیگران کار می‌کنند. Harris (1972) گزارش می‌دهد
که استادان
دانشگاه
کالیفرنیا به
طور میانگین ۶۰ ساعت در
هفته صرف
تدریس و پژوهش
می‌کنند. هربرت
سایمون،
برنده جایزه
نوبل اقتصاد ۱۹۷۸، حدود ۱۰۰ ساعت در
هفته برای سال‌ها
کارهایی را
انجام می‌داد
که در نهایت
برای آنها
جایزه نوبل
گرفت (ارتباط
شخصی).
۳.۲.۲
استقلال (Independence)
پژوهشگران
به طور مداوم
یافته‌اند که
افراد خلاق
انگیزه قوی
برای استقلال
فکر و عمل
دارند. به
ویژه، به نظر
می‌رسد بسیار
شدید می‌خواهند
درباره آنچه
انجام می‌دهند
خودشان تصمیم
بگیرند. Chambers (1964) دریافت که
دانشمند خلاق
«... از آن نوع
افرادی نیست
که منتظر
بماند کسی به
او بگوید چه
کند، بلکه به
مسائل فکر می‌کند
و سپس به
ابتکار خود
اقدام می‌کند،
با توجه اندک
به قرارداد یا
"مد" روز»
(ص. ۱۴). او همچنین
دریافت:
«هنگام
جستجوی
موقعیت، ... انتخاب
قاطع
دانشمندان
خلاق فرصت
انجام پژوهش
واقعاً
خلاقانه و
انتخاب مسائل
مورد علاقه‌شان
است» (ص. ۶، تأکید
افزوده شده).
MacKinnon (1961) دریافت
که معماران
خلاق نیز به
شدت فکر و عمل مستقل
را به همرنگی
ترجیح می‌دهند. Ypma (1968) دریافت که
دانشمندان
خلاق بیشتر از
سایر دانشمندان
احتمال دارد
بگویند که
دوست دارند «مسئولیت
زیادی» در
شغل خود داشته
باشند. همچنین Ypma دریافت که
دانشمندان
خلاق بسیار
بیشتر از دیگران
احتمال دارد
به این سؤال
پاسخ «بله»
دهند: «آیا تا
به حال دستگاه
یا وسیله‌ای
از طراحی
خودتان را به
ابتکار
خودتان و نه به
عنوان بخشی از
تکلیف مدرسه
در سال‌های
تحصیلی بعدی
ساخته‌اید؟»
(اینجا «سال‌های
تحصیلی بعدی»
به دبیرستان و
دانشگاه اشاره
دارد.) این
نتیجه آخر در
پرتو موفقیت جستجوی
استعداد علمی
وستینگهاوس جالب است.
این برنامه از
سال ۱۹۴۲ هر سال ۴۰ دانش‌آموز
دبیرستانی را
بر اساس پروژه‌های
خودآغازگر (نه
آزمون‌های
کتبی یا
نمرات) انتخاب
می‌کند. پروژه‌ها
سپس توسط دو
دانشمند در
حوزه پروژه
برای برتری
ارزیابی می‌شوند.
در گروه ۱۵۲۰
دانش‌آموز
انتخاب‌شده
بین سال‌های ۱۹۴۲ تا ۱۹۷۹،
پنج برنده
جایزه نوبل،
پنج برنده
فلوشیپ مک‌آرتور
و دو برنده
مدال فیلدز
ریاضیات وجود
دارند. این
عملکرد قابل
توجه نشان می‌دهد
که تمایل به
آغاز اقدام
مستقل indeed ویژگی
مهم فرد خلاق
است و ممکن
است خیلی زود
در حرفه فرد
بروز کند.
۳.۲.۳
تلاش برای
اصالت (Drive
for Originality)
از آنجا
که اعمال
خلاقانه طبق
تعریف اصیل
هستند، تعجب‌آور
نخواهد بود
اگر افراد
خلاق تلاش
ویژه‌ای برای
اصیل بودن
نشان دهند. در
واقع، پژوهش دقیقاً
همین را نشان
داده است. MacKinnon (1963) معمار
خلاق معمولی
در مطالعه‌اش
را این‌گونه
توصیف می‌کند:
«... تنها با راه‌حل‌هایی
راضی می‌شود
که اصیل باشند
و
استانداردهای
بالای خود او
را برای برتری
معماری
برآورده کنند...» Ypma (1968) دریافت که
وقتی از
دانشمندان
خلاق‌تر
درباره
انگیزه‌های
اصلی‌شان
سؤال می‌شود،
احتمالاً
پاسخ می‌دهند:
«ارائه چیزی
جدید.» Barron (1963) و Bergum (1975) مشاهدات
مشابهی کرده‌اند.
۳.۲.۴
انعطاف‌پذیری
(Flexibility)
Helson و Crutchfield (1970) پرسشنامه
شخصیتی
کالیفرنیا را
به ۱۰۵ ریاضیدان
که توسط
ریاضیدانان
دیگر برای خلاقیت
رتبه‌بندی
شده بودند،
ارائه کردند.
ریاضیدانان
خلاق‌تر به
طور معناداری
نمرات
بالاتری در
مقیاس انعطاف‌پذیری
از
ریاضیدانان
کم‌خلاق‌تر
کسب کردند.
در بررسی
گسترده پژوهش
درباره
خلاقیت در مهندسان،
Rouse (1986) نیز
دریافت که
انعطاف‌پذیری
به شدت با
عملکرد
خلاقانه
همبستگی دارد. مهندسان
خلاق تمایل
داشتند تفکر
الگوریتمی و
تداعی‌گرا را
ترکیب کنند و
دانش را هم به
صورت بصری و هم
نمادین
بازنمایی
کنند.
۴. چه
فرایندهای
شناختی در
اعمال
خلاقانه دخیل
هستند؟
در این
بخش، تحلیلی
از اعمال
خلاقانه بر
حسب فرایندهای
شناختی آشنا
ارائه می‌شود،
یعنی بر حسب
فرایندهایی
که در تفکر و
عمل روزمره
دخیل هستند.
پیش از انجام
این کار، باید
توجه داشت که
(حداقل) دو
دیدگاه وجود دارد
که چنین
تحلیلی را
غیرممکن می‌دانند:
1.
غیرقابل
تحلیل بودن
اعمال
خلاقانه: کارل
پوپر قاطعانه
ادعا می‌کند
که فرایند کشف
علمی واقعاً
غیرقابل تحلیل
است. در «منطق
کشف علمی» (1959)، پوپر
در صفحات ۳۱-۳۲
می‌گوید:
«مرحله
اولیه، عمل
تصور یا
اختراع یک
نظریه، به نظر
من نه نیاز به
تحلیل منطقی
دارد و نه مستعد
آن است.»
«... دیدگاه
من در این matter، به
هر ارزشی که
باشد، این است
که چیزی به
نام روش منطقی
داشتن ایده‌های
جدید وجود
ندارد، و نه
بازسازی
منطقی این
فرایند.
دیدگاه من را می‌توان
با گفتن این
بیان کرد که
هر کشفی شامل "یک عنصر
غیرعقلانی" یا "یک
شهود خلاق" به
معنای برگسون
است.»
در
کتاب خود،
«کشف علمی:
گزارشی از
فرایندهای خلاقانه»، Langley، Simon، Bradshaw
و Zytkow (1987) موضعی
مستقیماً
چالش‌برانگیز
نسبت به
دیدگاه پوپر
ارائه می‌دهند.
این
نویسندگان
استدلال می‌کنند
که indeed ممکن
است کشف علمی
را بر حسب
رویه‌های
اکتشافی به‌خوبی
مشخص حساب
کرد. به ویژه،
آنها معتقدند
که اکتشافات
زمانی حاصل می‌شوند
که دانشمند
رویه‌های
اکتشافی
معقول را در
استنتاج از
داده‌ها به
کار می‌گیرد.
آنها کاملاً
متقاعدکننده
برای کفایت این
دیدگاه
استدلال می‌کنند
با گنجاندن
چنین رویه‌های
اکتشافی در
برنامه‌های
کامپیوتری و
نشان دادن
اینکه این
برنامه‌ها می‌توانند
قوانین علمی
شناخته‌شده
را از داده‌ها
استنتاج کنند.
مثلاً، یک برنامه،
BACON.1، رویه‌های
اکتشافی
جستجوی زیر را
در خود جای می‌دهد:
o
به
دنبال
متغیرها (یا
ترکیباتی از
متغیرها) با
مقدار ثابت
بگرد.
o
به
دنبال روابط
خطی بین
متغیرها بگرد.
o
اگر
دو متغیر با
هم افزایش می‌یابند،
نسبت آنها را
در نظر بگیر.
o
اگر
یک متغیر
افزایش می‌یابد
در حالی که
دیگری کاهش می‌یابد،
حاصل‌ضرب
آنها را در
نظر بگیر.
هنگامی
که داده‌های
مناسب ارائه
شود، این
برنامه با
موفقیت قانون
بویل، قانون
سوم کپلر،
قانون گالیله
و قانون اهم
را استنتاج می‌کند. Lenat قبلاً (1976) نشان
داده بود که
مجموعه‌ای به‌خوبی
مشخص از رویه‌های
اکتشافی، که
در برنامه‌اش AM (برای
ریاضیدان
خودکار)
گنجانده شده
بود، می‌تواند
اکتشافات
جالبی در
ریاضیات
انجام دهد. مثلاً AM قوانین دو
مورگان،
تجزیه یکتای
اعداد به اعداد
اول، و حدس
گلدباخ را کشف
کرد.
البته این
نتایج به این
معنا نیست که
فرایندهای
خلاقانه انسانی
را می‌توان به
طور کامل بر
حسب چنین رویه‌های
اکتشافی
جستجو حساب
کرد. اگر فردی indeed با اعمال
رویه‌های
اکتشافی
جستجو بر داده‌ها
کشفی انجام
دهد، هنوز
جالب است که
بپرسیم چه
چیزی آن فرد
را به بررسی
آن داده‌ها
برانگیخت. با
این حال،
نتایج امکان‌پذیری
حساب کردن بخش
مهمی از
فرایند
خلاقانه را از
طریق رویه‌های
اکتشافی
جستجوی عقل
سلیم نشان می‌دهد.
2. وجود
فرایند
خلاقانه ویژه: در حال
حاضر، دیدگاه
فرایند ویژه
به نظر می‌رسد
در ادبیات
علمی خلاقیت
به جایگاه
«مرد کاهی» (straw man) رسیده
است. بسیار
بیشتر مورد
حمله قرار می‌گیرد
تا دفاع. furthermore، هیچ
نامزد زنده‌ای
برای «فرایند
خلاقانه
ویژه» با
پشتوانه تجربی
قابل توجه
وجود ندارد.
در حالی که
نباید احتمال
اینکه چنین
فرایندهای
ویژه‌ای روزی
کشف شوند را
رد کرد، باید
همچنان شک سالم
نسبت به
نامزدهای
پیشنهادی در
مطبوعات عامه‌پسند،
مثلاً «تفکر
جانبی»،
«تفکر نیمکره
راست» و غیره،
اعمال کنیم.
صرفه‌جویی (parsimony) به نظر می‌رسد
در این حوزه
به خوبی به ما
خدمت می‌کند.
۴.۱
موضع «هیچ چیز
خاصی نیست»
این موضع،
عمدتاً مدیون
هربرت سایمون
و همکارانش (Simon, 1966; Newell,
Shaw, & Simon, 1964)، معتقد
است که اعمال
خلاقانه نوعی
حل مسئله هستند
و فقط شامل آن
فرایندهایی
می‌شوند که در
فعالیت‌های
حل مسئله
روزمره نیز
دخیل هستند.
طبق این دیدگاه،
اعمال
خلاقانه
اعمال حل
مسئله از نوع
خاصی هستند:
· اول: آنها
اعمال حل
مسئله‌ای
هستند که
معیارهای
بالا را
برآورده می‌کنند
— یعنی نو و
ارزشمند دیده
می‌شوند و
توانایی‌های
شناختی حل‌کننده
مسئله را
بازتاب می‌دهند.
· دوم: آنها
معمولاً شامل
مسائل بدتعریف (ill-defined) هستند —
یعنی مسائلی
که تا زمانی
که حل‌کننده
مسئله
تصمیمات یا
اطلاعات خود
را اضافه
نکند، قابل حل
نیستند.
مسائل بدتعریف
اغلب در
موقعیت‌های
عملی رخ می‌دهند. مثلاً، در
عمل معماری،
مشتری
معمولاً چند
ویژگی از
ساختمان مورد
طراحی را مشخص
می‌کند اما
معمار باید
بسیاری بیشتر
قبل از حل مسئله
طراحی تأمین
کند.
توصیف
فعالیت‌های
خلاقانه به
عنوان حل
مسئله لزوماً
به این معنا
نیست — اما
برای بسیاری
این را القا
می‌کند — که
آفرینش فقط
زمانی رخ می‌دهد
که فرد خلاق
نوعی مشکل
دارد. تا حدی
این درست است.
نیاز مادر
اختراع است —
حداقل برخی اختراعات.
اما موقعیت‌های
دیگری نیز
وجود دارند که
به آفرینش
منجر می‌شوند.
آفرینندگان
همیشه از
مشکلات بیرون
نمی‌آیند. در
بسیاری
موارد، منطقی
است که آنها
را در حال
بهره‌برداری
از فرصت‌ها در
نظر بگیریم —
یعنی تشخیص
امکان بهبود
وضعیتی که در
حال حاضر
رضایت‌بخش
است. چه فرد در
حال کاوش یک
فرصت باشد و
چه در حال حل
یک دشواری،
نکته مهم این
است که آنها اهدافی
تعیین می‌کنند
و فعالیت‌هایی
را برای
دستیابی به آن
اهداف آغاز می‌کنند.
۴.۲
آماده‌سازی (Preparation)
توافق
بسیار گسترده‌ای
میان
پژوهشگران
وجود دارد که
آماده‌سازی
یکی از مهم‌ترین
شرایط خلاقیت
است (Wallas, 1926; Ypma, 1968; Mansfield & Busse, 1981). منظور از
آماده‌سازی، تلاش
فرد خلاق، که
اغلب در طول
دوره‌های
طولانی انجام
می‌شود، برای
کسب دانش و
مهارت‌های
مرتبط با عمل
خلاقانه است.
هیز (1985) شواهد
قوی ارائه
کرده که حتی
بااستعدادترین
آهنگسازان و
نقاشان،
مثلاً
موتزارت و ون
گوگ، سال‌ها
آماده‌سازی
قبل از شروع
تولید آثاری
که به خاطر
آنها مشهور
هستند، نیاز
داشتند.
مطالعه
آهنگسازان: هیز همه
آهنگسازان
ذکرشده در
«زندگی
آهنگسازان
بزرگ» شونبرگ
(1970) را که داده‌های
زندگی‌نامه‌ای
کافی برای
تعیین زمان
شروع علاقه
جدی به موسیقی
داشتند،
بررسی کرد.
هفتاد و شش
آهنگساز در
مطالعه
گنجانده شدند.
سپس آثار
برجسته این
آهنگسازان و
تاریخ‌های
آهنگسازی
آنها را
شناسایی کرد
(اثر برجسته
برای این
مطالعه به
عنوان اثری
تعریف شد که حداقل
پنج ضبط مختلف
از آن موجود
باشد). از این داده‌ها
محاسبه کرد که
هر اثر چه
زمانی در حرفه
آهنگساز،
یعنی چند سال
پس از شروع
علاقه جدی،
آهنگسازی شده
است. از میان
بیش از ۵۰۰ اثر،
تنها سه اثر
قبل از سال
دهم حرفه
آهنگساز
ساخته شده
بودند و این
سه در سال‌های
۸
و ۹ ساخته
شده بودند. به
طور میانگین
در گروه، الگوی
بهره‌وری
حرفه‌ای شامل
یک دوره سکوت
اولیه ده‌ساله،
افزایش سریع
بهره‌وری از
سال ۱۰ تا ۲۵، دوره
بهره‌وری
پایدار از سال
۲۵ تا حدود
سال ۴۵ و سپس
کاهش تدریجی
بود.
مطالعه
نقاشان: در
همان مقاله،
هیز مطالعه
موازی ۱۳۱
نقاش را با
استفاده از
داده‌های
زندگی‌نامه‌ای
برای تعیین
زمان شروع
درگیری جدی با
نقاشی گزارش
کرد. آثار
برجسته این
نقاشان را
آثاری تعریف
کرد که در هر
یک از ۱۱ تاریخ
عمومی هنر
بازتولید شده
بودند. الگوی
بهره‌وری
حرفه‌ای
نقاشان مشابه
آنچه در
آهنگسازان
مشاهده شد
بود. یک دوره
سکوت اولیه
حدود شش سال
وجود داشت.
این با افزایش
سریع بهره‌وری
در شش سال
بعد، دوره
بهره‌وری
پایدار تا
حدود ۳۵ سال پس
از شروع حرفه
و سپس دوره
کاهش بهره‌وری
دنبال شد.
مطالعه
شاعران: Wishbow (1988) مطالعه
زندگی‌نامه‌ای
مشابه آنچه
توصیف شد بر ۶۶ شاعر
برجسته انجام
داد. برای
مطالعه‌اش،
شعر برجسته را
به عنوان شعری
تعریف کرد که
در گلچین
نورتون شعر
گنجانده شده
باشد. او دریافت
که هیچ‌یک از ۶۶ شاعر او
شعر برجسته‌ای
پیش از پنج
سال پس از
شروع حرفه‌شان
ننوشتند و ۵۵
نفر از ۶۶ نفر هیچ
شعر برجسته‌ای
پیش از ده سال
پس از شروع
حرفه‌شان
تولید نکردند.
سکوت
اولیه مشاهده‌شده
در هر سه
مطالعه نشان
می‌دهد که یک
دوره آماده‌سازی
طولانی برای
بهره‌وری
خلاقانه حتی
برای
بااستعدادترین
آهنگسازان،
نقاشان و
شاعران ما
ضروری است. در
انجام این
پژوهش، هم هیز
و هم Wishbow با
شک قابل توجهی
از سوی
متخصصان
موسیقی، هنر و
ادبیات مواجه
شدند که چنین
بررسی‌هایی
می‌توانند
نتیجه
سازگاری
تولید کنند.
شک بر این استدلال
بسیار معقول
مبتنی بود:
1. این
مطالعات
افراد با جهت‌گیری‌های
زیبایی‌شناختی
بسیار متنوع،
مثلاً واگنر و
ساتی، را شامل
می‌شد که تلاش
می‌کردند
کارهای بسیار
متفاوتی
انجام دهند.
2. این
مطالعات
افراد از چهار
قرن مختلف
(قرن ۱۷ تا ۲۰) را شامل
می‌شد که
آثارشان را در
بافت‌های اجتماعی
بسیار
متفاوتی
تولید کردند.
3. بنابراین،
دلیلی برای
انتظار
سازگاری در شرایط
حمایت‌کننده
از عملکرد
خلاقانه در
چنین زمان‌ها
و گروه‌های
متنوعی وجود
ندارد.
از نظر
منطقی ایرادی
در این
استدلال نیست.
ممکن است
تفاوت‌ها در
بافت اجتماعی
و اهداف
زیبایی‌شناختی
بر همه شرایط
دیگر بهره‌وری
خلاقانه غلبه
کند. همان‌طور
که معلوم شد،
غلبه نمی‌کنند.
آفرینندگان
به نظر می‌رسد
علی‌رغم
تفاوت‌ها در
زمان و اهداف
زیبایی‌شناختی،
به دوره آماده‌سازی
طولانی نیاز
دارند.
این
دوره آماده‌سازی
برای چیست؟ Simon و Chase (1973) مشاهده
کردند که
شطرنج‌بازان
حدود ده سال
آماده‌سازی
قبل از رسیدن
به سطح استاد
بزرگ نیاز دارند.
آنها پیشنهاد
می‌کنند که در
این مدت،
بازیکن جدی از
طریق صدها ساعت
اختصاص‌یافته
به مطالعه و
بازی، ذخیره
عظیمی از الگوهای
شطرنج را می‌آموزد. آنها
تخمین می‌زنند
که یک بازیکن
برای بازی در
سطح استاد
بزرگ باید
تقریباً ۵۰,۰۰۰ الگوی
شطرنج بداند.
به راحتی می‌توان
تصور کرد که
آهنگسازان،
نقاشان و
شاعران به
دوره زمانی
قابل مقایسه‌ای
برای کسب دانش
و مهارت‌های
کافی برای
عملکرد در سطح
جهانی در حوزه‌های
خود نیاز
دارند.
۴.۳
هدف‌گذاری (Goal Setting)
هدف‌گذاری
اغلب به نظر
می‌رسد مهم‌ترین
عنصر در یک
عمل خلاقانه
باشد. به گفته
اینشتین و
اینفلد (1938):
«گالیله
مسئله تعیین
سرعت نور را
فرموله کرد، اما
آن را حل نکرد.
فرمول‌بندی
یک مسئله اغلب
ضروری‌تر از
حل آن است، که
ممکن است
صرفاً موضوعی
از مهارت
ریاضی یا تجربی
باشد. طرح
سؤالات جدید،
امکانات
جدید، نگاه
کردن به مسائل
قدیمی از
زاویه‌ای
جدید،
نیازمند تخیل
خلاقانه است و
نشانه پیشرفت
واقعی در علم
است.»
کشف
بازتاب شرطی
توسط پاولوف
نیز نمونه
دیگری است. به
عنوان بخشی از
مطالعه
فرایندهای
گوارشی،
پاولوف در حال
بررسی بازتاب
بزاقی در سگ‌ها
بود. سگ‌ها به
طور خودکار
وقتی غذا در
دهانشان
گذاشته می‌شد،
بزاق ترشح می‌کردند.
آزمایش در
ابتدا خوب پیش
می‌رفت، اما
پس از مدتی،
سگ‌ها شروع
کردند به ترشح
بزاق قبل از
اینکه غذا در
دهانشان
گذاشته شود.
این تحول به
طور جدی مطالعه‌ای
را که پاولوف
می‌خواست
انجام دهد
پیچیده کرد.
با این حال،
او به جای
دیدن آن به
عنوان
مزاحمتی که
باید حذف شود،
آن را به
عنوان پدیده‌ای
جالب برای
بررسی دید. برخلاف
توصیه
همکارانش،
هدف اصلی خود
را رها کرد و
هدف جدیدی
تعیین کرد که
به کار تاریخی
او درباره
بازتاب شرطی
منجر شد.
Janson (1983) ادعا
می‌کند که
نقاشی «ناهار
روی چمن» مانه
از نظر تاریخی
قابل توجه بود
زیرا «بیانیه
بصری» مجموعه
جدیدی از
اهداف بود —
اهدافی که بر
اهمیت جلوه‌های
بصری روی بوم
در مقابل
«معانی»
اجتماعی یا
ادبی که نقاشی
ممکن است
منتقل کند،
تأکید داشت.
او می‌گوید:
«اینجا نگرشی
آغاز می‌شود
که بعداً در
دکترین هنر
برای هنر
خلاصه شد...» (ص. ۶۰۷).
البته هدف‌گذاری
همیشه دشوار
نیست. بسیاری
از موقعیت‌ها
وجود دارند که
در آنها اهداف
واضح هستند حتی
اگر وسایل
دستیابی به
آنها نباشند.
همه می‌دانند
که درمان
سرطان و کاهش
تصادفات
رانندگی
اهداف
ارزشمندی
برای تلاش هستند.
آنچه افراد
خلاق را در
مثال‌های
بالا متمایز
می‌کند این
است که آنها
فرصت یا مشکلی
را تشخیص دادند
که دیگران
ندادند. چه
چیزی ممکن است
مسئول تفاوت‌ها
در توانایی
افراد برای
یافتن مسائل
یا تشخیص فرصت‌ها
باشد؟ از آنجا
که درباره
چنین
فرایندهایی
بسیار کم می‌دانیم،
هر توضیحی
باید اقراراً
حدسی باشد. در اینجا
چند فرضیه
ارائه می‌شود:
1. دانش
گسترده از یک
حوزه باید
توانایی فرد
را برای تشخیص
هم فرصت‌ها و
هم مسائل با
قیاس به تجربه
قبلی افزایش دهد.
مثلاً، اگر یک
موقعیت شطرنج
شبیه موقعیتی
باشد که
بازیکن قبلاً
در آن بوده،
می‌تواند
فرصتی را نشان
دهد اگر نتیجه
قبلی مطلوب
بود، و مشکلی
اگر نبود.
2. الگوی
منحصربه‌فرد
دانش خارج از
یک حوزه،
که شاید از
طریق سرگرمی‌ها
یا تغییر حرفه
کسب شده، می‌تواند
قیاس‌هایی را
برای فرد
فراهم کند که
عموماً برای دیگران
در آن حوزه در
دسترس نیست.
چنین قیاس‌هایی
می‌توانند
امکانات یا
مسائل
ناشناخته‌ای
را در حوزه
پیشنهاد دهند.
سازگار با این
دیدگاه، Gordon
(1961) توصیه
می‌کند که تیم‌های
حل مسئله در
صنعت باید
شامل افراد از
حوزه‌های
بسیار متنوع
باشند.
3. مهارت‌های
ارزیابی قوی ممکن است
فرد را به
تشخیص مسائلی
در یک خط پژوهشی
سوق دهد که
دیگران از
تشخیص آنها
ناتوانند و در
نتیجه
مطالعات
جدیدی را آغاز
کند که دیگران
به آن فکر نمی‌کردند.
مهارت‌های
ارزیابی در
علوم اجتماعی
به نظر می‌رسد
به شدت به
انواع مهارت‌های
تفکر انتقادی
آموزش‌داده‌شده
در «فرضیه‌های
رقیب» Huck و Sandler (1979) بستگی
دارد. شاید
برخی جنبه‌های
عملکرد
خلاقانه
بتواند از
طریق آموزش در
این مهارت‌ها
بهبود یابد.
این فرضیه‌ها
می‌توانند به
عنوان نمونه‌هایی
از عملکرد
شانس نوع III و
نوع IV آستین
در نظر گرفته
شوند.
۴.۴
بازنمایی (Representation)
از آنجا
که وظایفی که
امکان خلاقیت
را فراهم می‌کنند
معمولاً
بدتعریف
هستند، فردی
که چنین وظیفه‌ای
انجام می‌دهد
مجبور است
انتخاب‌های
زیادی در ساخت
بازنمایی از
وظیفه انجام دهد.
مثلاً، یک
معمار ممکن
است وظیفه
طراحی یک مغازه
همراه با
مشخصات مکان،
اندازه، نوع
کالای مورد
نمایش،
مشتریان و غیره
را دریافت
کند. برای
بازنمایی
مسئله طراحی با
جزئیات کافی
برای حل آن،
معمار باید
تصمیمات
بسیار زیادی
بگیرد. مثلاً،
او ممکن است
تصمیم بگیرد
که مغازه باید
نوع خاصی از
دسترسی داشته
باشد، باید
«شفاف» باشد و
باید «سطوح»
داشته باشد
(به Hayes, 1978, pp. 206-210 مراجعه
کنید). مسائل
بدتعریف
آزادی عمل
زیادی در نحوه
بازنمایی یا
تعریف آنها
ارائه می‌دهند.
نحوه
بازنمایی یک
وظیفه می‌تواند
تأثیر حیاتی
بر دشواری
انجام آن یا
حتی امکان‌پذیری
انجام آن
داشته باشد. Kotovsky، Hayes و Simon (1987) نشان
دادند که
مسئله‌ای که
به یک طریق
بازنمایی شده
ممکن است ۱۶
برابر سخت‌تر
از همان مسئله‌ای
باشد که به
طریق دیگری
بازنمایی شده
حل شود.
محدوده ۱۶
به ۱ تقریباً
مطمئناً
محدوده کامل
تغییراتی را که
تغییرات در
بازنمایی می‌تواند
دشواری مسئله
را تغییر دهد
دست‌کم می‌گیرد.
بنابراین،
انتخاب
بازنمایی
مسئله به صورت
بصری به جای
کلامی، یا
انتخاب
بازنمایی مسئله
با یک استعاره
به جای
استعاره دیگر
می‌تواند
تفاوت کافی در
دشواری مسئله
ایجاد کند که
یک دانشور
بتواند مسئله
را حل کند و
دیگری نتواند.
در برخی
موارد، پس،
فرد خلاق —
کسی که مسئله
را وقتی
دیگران نمی‌توانستند
حل کرد — ممکن
است کسی باشد
که بهترین
بازنمایی
مسئله را
انتخاب کرده
است.
Kotovsky، Hayes و Simon (1985) در حال
مقایسه
بازنمایی‌های
مختلف همان
مسئله بودند.
حتی اگر
بازنمایی‌های
حل‌کنندگان
مسئله از
مسئله متفاوت
بود به این
معنا که یک
عنصر مسئله
ممکن است در
یک مورد به
عنوان موقعیت
و در مورد
دیگر به عنوان
اندازه
بازنمایی
شود، مسئله
زیربنایی
همیشه یکسان
بود. نادر
است، با این
حال، که دو
نفر، که مستقل
عمل می‌کنند،
یک مسئله
بدتعریف را به
همان way تعریف
کنند. اگر دو
معمار مأمور
طراحی همان
خانه شوند،
تقریباً
مطمئناً آن
مأموریت را به
روش‌های
مختلف تفسیر
خواهند کرد و
تأکیدات
مختلفی بر
نیازهای
مختلف طراحی
خواهند گذاشت.
هر معمار
وظیفه طراحی
خود را تعریف
خواهد کرد. وسوسه‌انگیز
است که حدس
بزنیم افراد
خلاق وظایف
«بهتر» یا
«جالب‌تر»
برای خود
تعریف می‌کنند
تا افراد کم‌خلاق.
در حالی
که هیچ مطالعه‌ای
وجود ندارد که
تعریف وظیفه
را در افراد
خلاق و
غیرخلاق
مقایسه کند،
برخی مطالعات
تعریف وظیفه
وجود دارند که
متخصصان و
مبتدیان را مقایسه
می‌کنند. این
مطالعات نشان
می‌دهند که بخش
بسیار مهمی از
تفاوت بین
متخصصان و
مبتدیان ممکن
است در نحوه
تعریف وظیفه
مورد انجام نهفته
باشد. Hayes، Flower، Schriver، Stratman و Carey (1987) دریافتند
که نویسندگان
مبتدی وظیفه
بازنگری را به
عنوان یک
وظیفه سطح
جمله
بازنمایی می‌کردند. یعنی،
آنها به هر جمله
به طور
جداگانه توجه
می‌کردند،
مشکلات
دستوری و
واژگانی آن را
برطرف می‌کردند
و به ندرت یا
اصلاً به
مشکلات جهانی
مانند
انتقال،
انسجام و
اثربخشی کل
متن توجه می‌کردند.
متخصصان، در
مقابل،
عمدتاً به
مشکلات جهانی
توجه داشتند
اگرچه مشکلات
محلی را نیز برطرف
می‌کردند.
متخصصان کار
بازنگری را
بسیار بهتر از
مبتدیان
انجام دادند و
در این مورد
واضح به نظر
می‌رسد که
عملکرد بهتر
آنها به تعریف
وظیفه بهتر برای
خودشان بستگی
داشت. واقعاً
نمی‌توان
انتظار داشت
که با تعریف
وظیفه‌ای که
یک کلاس بسیار
مهم از مشکلات
را نادیده می‌گیرد،
کار بازنگری
خوبی انجام
داد. Carey و Flower (این
جلد) بحث عالی‌ای
درباره
چگونگی تأثیر
تفاوت‌های
متخصص-مبتدی
در تعریف
وظیفه بر
نوشتار توضیحی
ارائه می‌دهند.
در حالی که
این مطالعات
متخصص-مبتدی
را نمی‌توان
به عنوان
اثبات در نظر
گرفت، آنها
این را قابل
قبول می‌کنند
که افراد خلاق
ممکن است تا
حدی از افراد کم‌خلاق
متفاوت باشند
زیرا وظایف
بهتری برای خود
تعریف می‌کنند.
۴.۵
جستجوی راه‌حل‌ها
(Searching for Solutions)
بسیاری از
رویکردهای
بهبود تفکر
خلاقانه مانند
طوفان فکری (Osborn, 1948) و
سینکتیکس (Gordon, 1961) بر پرورش
تفکر واگرا
متمرکز
هستند، یعنی
بر تولید راه‌حل‌های
جایگزین
متعدد برای
همان مسئله.
این تکنیک‌ها
به نظر می‌رسد
برای برخی
انواع حل
مسئله گروهی
مفید باشند (Stein?). با این
حال، همان‌طور
که در بالا
ذکر شد، مهارت‌های
تفکر واگرا به
نظر می‌رسد بی‌ارتباط
با نوع بهره‌وری
خلاقانه‌ای
باشند که این
فصل به آن
مربوط می‌شود.
جالب است
که تأکید در
ادبیات
خلاقیت بر
اهمیت تولید
مسیرهای راه‌حل
متعدد را با
تأکید در
ادبیات علوم
شناختی (به Newell و
Simon, 1972 مراجعه
کنید) بر
اهمیت جستجوی
اکتشافی،
یعنی محدود
کردن بسیاری
از مسیرهای
راه‌حل به چند
مسیر، مقایسه
کنیم. شاید
فعالیت‌های
خلاقانه سطح
بالا بیشتر به
جستجوی اکتشافی
نیاز داشته
باشند تا تفکر
واگرا.
۴.۶
نهفتگی (Incubation)
در بحث
اولیه اما
هنوز
تأثیرگذار
درباره خلاقیت،
Wallas (1926) ادعا
کرد که نهفتگی
یکی از مراحل
مشخصه فرایند
خلاقانه است.
منظور او از
نهفتگی،
مرحله‌ای بود
که در آن حل‌کننده
مسئله توجه به
مسئله را
متوقف کرده
اما با این
حال پیشرفتی
به سمت راه‌حل
در حال انجام
است.
پژوهشگران
تلاش کرده‌اند
واقعیت این
پدیده را با
آزمایش‌هایی
از این نوع
نشان دهند: به
آزمودنی‌های
آزمایشی و
کنترل یک
مسئله پیچیده
برای حل داده
می‌شود.
آزمودنی‌های
کنترل اجازه
دارند به طور
مداوم روی
مسئله تا حل
آن کار کنند.
آزمودنی‌های
آزمایشی در
تلاش‌های حل‌شان
قطع می‌شوند و
از آنها
خواسته می‌شود
برای دوره‌ای
به وظیفه
دیگری توجه
کنند قبل از
اینکه اجازه
یابند به
مسئله
بازگردند و آن
را حل کنند.
اگر آزمودنی‌های
آزمایشی زمان
کل کمتری برای
کار روی مسئله
برای حل آن
نیاز داشته
باشند نسبت به
آزمودنی‌های
کنترل، این به
عنوان شواهدی
از نهفتگی تلقی
می‌شود. در
حالی که
تعدادی از
پژوهشگران
اولیه نتوانستند
نتایج مثبتی
با این آزمایش
به دست آورند (Cook, 1934, 1937;
Ericksen, 1942)، آزمایش‌کنندگان
جدیدتر نتایج
مثبتی به دست
آورده‌اند (Fulgosi &
Guilford, 1968; Murray & Denny, 1969; Silviera, 1971).
موفقیت
این آزمایش‌ها،
با این حال،
نمی‌تواند به
عنوان اثبات
قطعی اینکه
نهفتگی رخ داده
است تلقی شود.
مشکل، همان‌طور
که Ericsson و Simon (1984) اشاره می‌کنند،
این است که
بسیار دشوار
است ثابت کنیم
آزمودنی‌های
آزمایشی به
دستورالعمل‌های
عدم توجه به
مسئله در طول
دوره نهفتگی
عمل کرده‌اند
(یا indeed می‌توانستند
عمل کنند).
حتی اگر
نهفتگی پدیده‌ای
واقعی باشد،
نتیجه نمی‌شود
که مرحله
مشخصه فرایند
خلاقانه است. Hayes (1978) داده‌هایی
را که Wallas conclusions خود
را بر آنها
بنا کرده بود
(شهادت افراد
خلاق) دوباره
تحلیل کرد و
موارد بسیاری
یافت که در
آنها اعمال
خلاقانه از
ابتدا تا
انتها بدون هیچ
وقفه‌ای که امکان
نهفتگی را
فراهم کند،
پیش رفتند. در
حالی که
ادعاهای Wallas برای
نهفتگی جالب
هستند، به نظر
می‌رسد شواهد
تجربی کمی
برای حمایت از
آنها وجود دارد.
۴.۷
بازنگری (Revision)
در انجام
فعالیت‌های
ماهرانه،
افراد اغلب
متوقف می‌شوند
تا آنچه تولید
کرده‌اند را
ارزیابی کنند
و هر کمبودی
که ممکن است
بیابند را بهبود
بخشند. این
فرایند
بازنگری به
نظر می‌رسد به
ویژه در
فعالیت‌های
خلاقانه مهم
باشد به دلیل
استاندارد
بسیار بالای
دخیل. موری،
مقاله‌نویس
برنده جایزه
پولیتزر، به
طور شیوا درباره
اهمیت
بازنگری صحبت
می‌کند:
«بازنویسی تفاوت
بین آماتور و
هنرمند،
غیرحرفه‌ای و
حرفه‌ای،
منتشرنشده و
منتشرشده
است.» ویلیام
گلس شهادت می‌دهد:
«من نه با
نوشتن بلکه با
بازنویسی کار
می‌کنم.» دیلن
توماس می‌گوید: «تقریباً
هر شعری پنجاه
تا صد بازنگری
است — و این
بعد از اینکه
خیلی پیش رفته
است.» آرچیبالد
مک‌لیش از
«انضباط بی‌پایان
نوشتن و
بازنویسی و
بازنویسی»
صحبت می‌کند (Murray, 1978, p. 85).
بازنگری،
البته، محدود
به نوشتن
نیست. در توسعه
نظریه علمی،
در نقاشی و در
آهنگسازی رخ
می‌دهد.
مثلاً، در
نامه‌ای،
چایکوفسکی می‌گوید: «دیروز،
وقتی درباره
روش آهنگسازی‌ام
برایت نوشتم،
به اندازه
کافی به آن
مرحله از کار
که مربوط به
کار کردن طرح
است وارد
نشدم. این
مرحله اهمیت
اولیه دارد.
آنچه در لحظه‌ای
از شور و شوق
نوشته شده
باید اکنون به
طور انتقادی
بررسی،
بهبود، گسترش
یا خلاصه شود...» (نقل‌شده
در Vernon, 1970, p. 59).
اگر
بازنگری بخش
مهمی از
فعالیت
خلاقانه
باشد، منطقی
است انتظار
داشته باشیم
افراد خلاق ممکن
است در
بازنگری بهتر
از دیگران
باشند. در حالی
که شواهد
درباره این
موضوع در
بهترین حالت
اندک است،
سؤال به
اندازه کافی
جالب است که پیگیری
شود. حداقل سه
عامل ممکن
وجود دارد که
می‌تواند
بازنگری‌کنندگان
برتر را بسازد:
1. افراد خلاق
ممکن است
استانداردهای
بالاتری برای
عملکرد از
دیگران داشته
باشند. در
حالی که این
ادعای بسیار
قابل قبولی
است، اعتبار
آن فقط در
حوزه
استانداردهای
خلاقیت آزمایش
شده است. همان‌طور
که در بالا
ذکر شد، افراد
خلاق بیش از
دیگران آرزو
دارند خلاق
باشند. تأثیر
این بر عملکرد
در مطالعه‌ای
که Magone (ارتباط
شخصی) انجام
داد نشان داده
شده است. Magone پروتکل‌های
بلنداندیشی
افرادی را جمع‌آوری
کرد که در حال
انجام آزمون
خلاقیت بودند که
در آن از آنها
خواسته شده
بود یک نقاشی
را به尽可能 روش‌های
مختلف تکمیل
کنند. او
دریافت
افرادی که در
آزمون نمره
بالا گرفتند
بسیار بیشتر
از کسانی که
نمره پایین
گرفتند
احتمال داشت
ایده‌ها را به
عنوان «کلیشه‌ای»
یا «خسته‌کننده»
رد کنند. در
حالی که این
آزمون خلاقیت احتمالاً
خلاقیت واقعی
را پیش‌بینی
نمی‌کند،
مطالعه نکته‌ای
را نشان می‌دهد
که
استانداردهای
بالا برای
خلاقیت می‌تواند
عملکرد را شکل
دهد.
2. افراد خلاق
ممکن است در
درک اینکه
استانداردها
برآورده نشده‌اند،
حساس‌تر از
دیگران باشند. هیچ
مطالعه‌ای
افراد خلاق را
با دیگران در
این مهارت
مقایسه نمی‌کند.
با این حال، Hayes و
همکاران (1987)
دریافتند که
نویسندگان
متخصص بسیار
حساس‌تر از
مبتدیان به
مشکلات متن
بودند.
3. متخصصان
ممکن است در
نظر گرفتن
تغییر انعطاف‌پذیرتر
از دیگران
باشند. نتایج
نظرسنجی‌های
شخصیتی که در
بالا ذکر شد،
نشان می‌دهد
که افراد خلاق indeed انعطاف‌پذیرتر
از دیگران
هستند. انعطاف‌پذیری
می‌تواند
شانس فرد برای
عملکرد
خلاقانه را به
چندین روش
افزایش دهد:
فرد انعطاف‌پذیرتر
ممکن است
بیشتر از
دیگران
احتمال داشته
باشد همه چیز
را رها کند تا
یک سرنخ داغ
جدید را دنبال
کند همان‌طور
که پاولوف در
مثال قبلی
انجام داد.
فرد انعطاف‌پذیرتر
ممکن است
بیشتر از
دیگران
احتمال داشته
باشد اهداف کم‌اهمیت‌تر
را فدا کند تا
اهداف مهم‌تر
را accomplish کند.
و فرد انعطاف‌پذیرتر
ممکن است
بیشتر از
دیگران
احتمال داشته
باشد
بازنمایی
مسئله را
تغییر دهد اگر
پیشرفت به سمت
راه‌حل رضایت‌بخش
نباشد.
۵. بحث
و نتیجه‌گیری
در این
فصل، دو سؤال
اصلی را بررسی
کردیم.
۵.۱
پاسخ به سؤال
«افراد خلاق
چه ویژگی‌هایی
دارند؟»
شواهد
تجربی نسبتاً
خوبی برای
حمایت از نتایج
زیر یافتیم:
1. افراد خلاق
بسیار سخت کار
می‌کنند.
2. افراد خلاق
بیش از دیگران
تمایل به
تعیین دستور
کار خود و
اقدام مستقل
دارند.
3. افراد خلاق
برای اصالت
تلاش می‌کنند.
4. افراد خلاق
انعطاف‌پذیری
بیشتری از
دیگران نشان
می‌دهند.
5. افراد خلاق
IQ
بالاتر یا
نمرات مدرسه
بهتری از
دیگران ندارند
وقتی سن و
تحصیلات را
کنترل می‌کنیم. در واقع،
هیچ توانایی
شناختی
شناسایی نشده
که به طور
قابل اعتماد
بین افراد
خلاق و
غیرخلاق
تمایز قائل
شود.
نکته شگفت‌آور
درباره این
یافته‌ها این
است که همه
متغیرهایی که
بین افراد
خلاق و
غیرخلاق تمایز
قائل می‌شوند،
انگیزشی
هستند. هیچ
توانایی
شناختی کشف
نشده که بین
این دو گروه
تمایز قائل
شود.
۵.۲
پاسخ به سؤال
«چه عوامل
شناختی در
اعمال
خلاقانه دخیل
هستند؟»
شواهد
قانع‌کننده‌ای
در دو نکته
کشف کردیم:
1. سال‌های
آماده‌سازی
برای بهره‌وری
خلاقانه در
بسیاری از
حوزه‌ها
ضروری هستند.
2. هدف‌گذاری
عنصر حیاتی در
بسیاری از
اعمال خلاقانه
است.
علاوه بر
این، استدلال‌های
قابل قبولی می‌توان
برای اهمیت
موارد زیر در
اعمال
خلاقانه ارائه
داد:
1. انتخاب
بازنمایی‌های
خوب مسئله.
2. تعریف
مسائل خوب در
موقعیت‌های
مسئله
بدتعریف.
3. ارزیابی
دقیق
کمبودهای کار
خود.
4. اقدام مؤثر
برای بازنگری
کمبودها.
۵.۳
نظریه نهایی:
منشأ انگیزشی
خلاقیت
واضح است
که هم عوامل
شناختی و هم
انگیزشی در
عملکرد
خلاقانه دخیل
هستند. با این
حال، شکست
اندازه‌گیری‌های
توانایی
شناختی مانند IQ در پیش‌بینی
عملکرد
خلاقانه مرا
به این
پیشنهاد سوق می‌دهد
که عملکرد
خلاقانه منشأ
خود را نه در
توانایی‌های
شناختی ذاتی،
بلکه در
انگیزه فرد
خلاق دارد. در طول
دوره‌ای از
زمان، این
انگیزه
پیامدهای
شناختی دارد،
مانند کسب
بدنه‌های
بزرگ دانش، که
به روش‌های
حیاتی به
عملکرد
خلاقانه کمک
می‌کنند، اما
منشأ در
انگیزه است،
نه شناخت.
انگیزه
فرد خلاق را
می‌توان به
عنوان یک بردار در نظر
گرفت که هم در شدت و هم در جهت ویژه است.
· شدت
انگیزه: انگیزه
با شدت زیاد
ضروری است
زیرا افراد
خلاق با وظایف
دلهره‌آوری
روبرو هستند.
آنها باید سال‌های
زیادی، شاید
یک دهه یا
بیشتر، کار
کنند قبل از
اینکه
بتوانند شروع
به accomplish اهداف
خلاقانه خود
کنند. ممکن
است مجبور
شوند پاداش‌های
به راحتی در
دسترس را رد
کنند تا حوزه‌های
خود را دنبال
کنند. یکی از
دانشجویان من
گفت: «باید
هنر را خیلی
دوست داشته
باشم که حاضر
باشم چهار سال
به مدرسه بروم
تا بیکار
باشم.» آنها
ممکن است گاهی
مجبور شوند با
مخالفت فعال
روبرو شوند
همان‌طور که
پاولوف کرد.
· جهت انگیزه: جهت
انگیزه به
همان اندازه
شدت آن حیاتی
است. موفقیت
در بسیاری از
حوزه‌های
زندگی
نیازمند
انگیزه قوی و
کار سخت است. در
بسیاری از
موقعیت‌های
عملی، کار سخت
باید به سمت
برآورده کردن
خواسته‌های
رئیس یا
استانداردها
یا علایق عموم
هدایت شود.
افراد خلاق،
با این حال،
انگیزه دارند
که مسئول
اعمال خود
باشند و از
طریق آن
اعمال، کاری
انجام دهند که
قبلاً انجام
نشده، شاید
حتی قبلاً به
آن فکر نشده
است.
ماهیت
انگیزه آنها
ممکن است
افراد خلاق را
به مسیرهای
متفاوتی از
دیگران سوق
دهد. مثلاً، افراد
خلاق ممکن است
حوزه‌هایی
مانند هنر یا
علوم را
انتخاب کنند
که در آنها
معتقدند می‌توانند
علاقه خود به
فعالیت‌های
خلاقانه را
اعمال کنند،
به جای فروش
یا طبابت که
در آنها
فعالیت‌های
خلاقانه ممکن
است ارزشمند
نباشد.
تفاوت‌های
انگیزشی می‌توانند
به تفاوت‌های
مهم در عوامل
شناختی منجر
شوند:
· اگر
فردی مایل
باشد طولانی‌تر
و سخت‌تر از
دیگران کار
کند، می‌تواند
بدنه اطلاعات
بزرگ‌تری از
دیگران کسب
کند. در حل یک
مسئله، این اطلاعات
اضافی ممکن
است مستقیماً
برای انجام یک
استنتاج
ضروری
استفاده شود
یا قیاسی
فراهم کند که
مسیر راه‌حل
را پیشنهاد
دهد.
· تمایل
به کار سخت
همچنین می‌تواند
افراد را به
تعریف مسائل
سخت‌تر و بهتر
برای خود و به
طور کلی تعیین
استانداردهای
بالاتر برای
خود سوق دهد.
استانداردهای
بالاتر می‌تواند
فرد را به
انتقاد بیشتر
از کمبودهای
کار خود سوق
دهد.
· انگیزه
برای مستقل
بودن افراد را
مستعد تعیین
اهداف خود می‌کند
و انگیزه برای
خلاق بودن
آنها را به رد
اهداف «کلیشه‌ای»
یا «خسته‌کننده»
سوق می‌دهد.
· در
نهایت،
انگیزه برای
انعطاف‌پذیر
بودن می‌تواند
تغییر جهت
کامل را وقتی
فرصت جدیدی
خود را نشان
می‌دهد آسان‌تر
کند، فدا کردن
اهداف جزئی
برای accomplish اهداف
اصلی، و تغییر
بازنمایی
وقتی پیشرفت
رضایت‌بخش
نیست.
گزاره
اصلی موضعی که
در اینجا
ارائه می‌شود
این است که
تفاوت‌ها در
خلاقیت منشأ
خود را در
تفاوت‌ها در
انگیزه دارند.
این تفاوت‌های
انگیزشی سپس
تفاوت‌های
شناختی را
ایجاد می‌کنند
و این تفاوت‌های
انگیزشی و
شناختی
مشترکاً تفاوت‌های
مشاهده‌شده
بین افراد
خلاق و
غیرخلاق را
توضیح می‌دهند.
۶.
ملاحظات و
محدودیت‌ها
1. محدودیت
دامنه به
خلاقیت سطح
بالا: بحث
صرفاً به بهره‌وری
خلاقانه بیان‌شده
در آثار واقعی
محدود می‌شود
و فقط به
اعمال
خلاقانه در
بالاترین
سطح، مانند
بهترین و
ارزشمندترین
آثار
هنرمندان،
دانشمندان و
دانشوران می‌پردازد.
2. ارتباط
غیرقابل
اعتماد تفکر
واگرا: مطالعات
درباره تفکر
واگرا، که به
طور گسترده در
خلاقیت مهم
تلقی می‌شود،
نتایج
ناامیدکننده‌ای
به بار آورده
و اساساً هیچ
شواهدی relating تفکر
واگرا به
عملکرد
خلاقانه در
علم نشان نمی‌دهد.
3. نهفتگی
فاقد اثبات
قطعی است: اگرچه
برخی آزمایش‌های
اخیر نتایج
مثبتی درباره
نهفتگی به دست
آورده‌اند،
اثبات قطعی
اینکه نهفتگی
پدیده‌ای
واقعی است
وجود ندارد
زیرا بسیار
دشوار است
ثابت کنیم
آزمودنی‌های
آزمایشی به
دستورالعمل‌های
عدم توجه به
مسئله در طول
دوره عمل کرده‌اند.
4. فرضیه‌های
حدسی برای هدف‌گذاری: توضیح
درباره آنچه
ممکن است
مسئول تفاوت‌ها
در توانایی
افراد برای
یافتن مسائل
یا تشخیص فرصت‌ها
باشد،
اقراراً حدسی
است به دلیل
دانش محدود
درباره چنین
فرایندهایی.
۷. جمع‌بندی
نهایی
مقاله
«فرایندهای
شناختی در
خلاقیت» نشان
می‌دهد که
خلاقیت در
بالاترین
سطح، نوعی حل
مسئله با
مسائل
بدتعریف است
که تنها شامل
فرایندهای
شناختی
روزمره می‌شود.
برخلاف تصور
رایج، هیچ
توانایی
شناختی خاصی (از جمله IQ یا تفکر
واگرا) به طور
قابل اعتماد
افراد خلاق را
از غیرخلاق متمایز
نمی‌کند. در
عوض، چهار
ویژگی
انگیزشی — فداکاری
در کار،
استقلال،
تلاش برای
اصالت و انعطاف‌پذیری
—
متمایزکننده
هستند. فرایندهای
شناختی مهم
شامل آماده‌سازی
طولانی (حداقل
۶
تا ۱۰ سال)، هدف‌گذاری،
انتخاب
بازنمایی
مناسب،
جستجوی اکتشافی،
نهفتگی (با
شواهد متناقض)
و بازنگری
هستند. نتیجه‌گیری
اصلی این است
که خلاقیت
منشأ انگیزشی دارد نه
شناختی:
انگیزه قوی و
جهت‌دار
افراد خلاق در
طول زمان
پیامدهای
شناختی مانند
کسب دانش
گسترده،
تعریف مسائل
بهتر و استانداردهای
بالاتر را به
دنبال دارد.
..............................................................................................................
تحلیل
انتقادی
مقاله
«فرایندهای
شناختی در خلاقیت»
جان آر. هیز
مقدمه
مقاله
«فرایندهای
شناختی در
خلاقیت» (Occasional Paper No. 18) نوشته جان
آر. هیز، یکی
از آثار
تأثیرگذار در حوزه
روانشناسی
خلاقیت است که
در ژانویه ۱۹۹۰
منتشر شده و
بعدها در کتاب
«راهنمای
خلاقیت» (Handbook of Creativity) نیز
بازنشر یافته
است . این
مقاله با
استناد به ۴۱
منبع، تلاش می‌کند
دو پرسش
بنیادین را
پاسخ دهد:
«افراد خلاق
چه ویژگی‌هایی
دارند؟» و «چه
فرایندهای
شناختی در اعمال
خلاقانه دخیل
هستند؟» . تحلیل
انتقادی
حاضر، نقاط
قوت و ضعف این
مقاله را در
ابعاد نظری،
روش‌شناختی و
مفهومی بررسی
می‌کند.-4-18
یک.
نقاط قوت
مقاله
۱.۱.
موضع نظری
شفاف و
جسورانه
هیز موضع
«هیچ چیز خاصی
نیست» (Nothing-Special) را
اتخاذ می‌کند
که بر اساس
آن، خلاقیت
نوعی حل مسئله
است و تنها
شامل
فرایندهای
شناختی
روزمره می‌شود.
این موضع در
مقابل دیدگاه‌هایی
مانند دیدگاه
پوپر (خلق‌گرایی
غیرقابل
تحلیل) و
دیدگاه
«فرایند ویژه»
قرار می‌گیرد
و نویسنده با
شفافیت آن را
تبیین می‌کند.
جسارت نظری او
در رد صریح
«فرایند
خلاقانه
ویژه» و توصیه
به شک سالم
نسبت به
مفاهیمی مانند
«تفکر جانبی»
و «تفکر
نیمکره راست»
ستودنی است.
۱.۲.
ترکیب شواهد
تجربی از حوزه‌های
مختلف
مقاله از
شواهد تجربی
متنوعی بهره
می‌گیرد: مطالعات
روان‌سنجی (Harmon, Bloom,
MacKinnon)، مطالعات
زندگی‌نامه‌ای
هنرمندان
(آهنگسازان،
نقاشان،
شاعران)، مطالعات
شطرنج‌بازان (Simon & Chase)، و
مطالعات علوم
شناختی
درباره حل
مسئله (Kotovsky, Hayes, & Simon). این
رویکرد
چندرشته‌ای،
اعتبار یافته‌ها
را افزایش می‌دهد.
۱.۳.
یافته کلیدی
درباره
انگیزش
مهم‌ترین
دستاورد
مقاله، این
نتیجه‌گیری
است که همه
متغیرهای
متمایزکننده
افراد خلاق از
غیرخلاق،
انگیزشی
هستند نه
شناختی. هیچ
توانایی
شناختی (از
جمله IQ و تفکر
واگرا) به طور
قابل اعتماد
بین دو گروه
تمایز قائل نمی‌شود . این
یافته، پارادایم
غالب زمان خود
را که بر
توانایی‌های
شناختی
متمرکز بود،
به چالش می‌کشد.-4-18
۱.۴.
ارائه نظریه
گواهی‌دهی
نظریه
گواهی‌دهی (Certification Theory) هیز به
عنوان
جایگزینی
برای نظریه
آستانه،
توضیحی بدیع
برای paradox ظاهری
رابطه IQ و
خلاقیت ارائه
می‌دهد: IQ برای
دریافت مدرک و
شغل مناسب (که
امکان بروز خلاقیت
را فراهم می‌کند)
لازم است، نه
به طور ذاتی
برای خلاق
بودن. این
نظریه
پیامدهای
اجتماعی مهمی
دارد، از جمله
هشدار درباره
اتلاف پتانسیل
خلاق در
افرادی که به
دلیل الزامات
مدرک از حوزه‌های
خلاقانه حذف
می‌شوند.
دو.
نقدهای روش‌شناختی
۲.۱.
سوگیری
انتخاب نمونه
بیشتر
مطالعات مورد
استناد هیز بر
نمونه‌هایی
از «افراد
برجسته»
متمرکز هستند:
دانشمندان
برجسته،
معماران
برجسته،
آهنگسازان
مشهور. این
نمونه‌گیری
از یک سو می‌تواند
منطقی باشد
(چون خلاقیت
سطح بالا
تعریف شده)،
اما از سوی
دیگر، نتایج
را به افرادی
محدود می‌کند
که قبلاً از
فیلترهای
متعدد نهادی و
اجتماعی عبور
کرده‌اند. آیا
نتایج درباره
«انگیزه قوی»
و «کار سخت»
می‌تواند
ناشی از
سوگیری بقا (survivorship bias) باشد؟
افرادی که سال‌ها
سخت کار کرده‌اند
و به شهرت
نرسیده‌اند،
در نمونه‌ها
حضور ندارند.
۲.۲.
تعریف
عملیاتی
متغیرها
برخی
متغیرهای
کلیدی به طور
دقیق تعریف
عملیاتی نشده‌اند.
مثلاً
«استقلال» بر
اساس پرسش‌های
خودگزارشی
سنجیده شده
(مانند «آیا
تا به حال
دستگاهی از
طراحی خود
ساخته‌اید؟»)
که ممکن است
با سوگیری
حافظه و
مطلوبیت
اجتماعی
همراه باشد.
«انعطاف‌پذیری»
نیز عمدتاً بر
اساس مقیاس‌های
خودگزارشی
مانند
پرسشنامه
شخصیتی کالیفرنیا
اندازه‌گیری
شده است.
۲.۳.
عدم قطعیت
درباره
نهفتگی
هیز با
صداقت علمی
اعتراف می‌کند
که شواهد برای
«نهفتگی» (Incubation) متناقض
است. آزمایش‌های
اولیه (Cook, 1934, 1937; Ericksen, 1942) نتایج
منفی داشتند و
آزمایش‌های
بعدی (Fulgosi & Guilford, 1968; Murray & Denny, 1969) مثبت. اما
همان‌طور که Ericsson و Simon (1984) اشاره
می‌کنند، مشکل
بنیادین این
است که نمی‌توان
اثبات کرد
آزمودنی‌ها
در دوره
«نهفتگی»
واقعاً به
مسئله فکر نکرده‌اند.
هیز این
محدودیت را می‌پذیرد
و نتیجه می‌گیرد
که شواهد
تجربی کمی
برای حمایت از
ادعای Wallas وجود
دارد. این
صداقت روش‌شناختی،
نقطه قوت
مقاله است.
۲.۴.
داده‌های شبه‌تجربی
در مطالعات
آماده‌سازی
مطالعات
آماده‌سازی (۷۶ آهنگساز،
۱۳۱ نقاش، ۶۶ شاعر)
ماهیت
توصیفی-تاریخی
دارند نه
آزمایشی.
رابطه علّی
بین «دوره
سکوت اولیه» و
«خلاقیت
بعدی» قابل
استنتاج قطعی
نیست. ممکن است
عوامل مخدوش‌کننده
دیگری (مانند
حمایت مالی،
شبکه‌های
اجتماعی، یا
حتی تفاوت‌های
فردی در سرعت
یادگیری) در
کار باشند.
هیز با پیش‌بینی
این نقد، به
شک متخصصان
اشاره می‌کند
اما پاسخ او
عمدتاً مبتنی
بر «سازگاری
الگو» است نه
کنترل
متغیرها.
سه.
نقدهای
مفهومی و نظری
۳.۱.
تقلیل‌گرایی
انگیزشی
هیز نتیجه
می‌گیرد که «خلاقیت
منشأ انگیزشی
دارد نه
شناختی». این
نتیجه‌گیری،
هرچند
جسورانه،
ممکن است بیش
از حد تقلیل‌گرا
باشد. حتی اگر
متغیرهای
متمایزکننده
فعلی انگیزشی
باشند، این
لزوماً به این
معنا نیست که
توانایی‌های
شناختی نقشی
ندارند. ممکن
است ابزارهای
سنجش شناختی
موجود (مانند IQ و آزمون‌های
تفکر واگرا)
به اندازه
کافی حساس یا
معتبر نباشند.
عدم شناسایی
یک رابطه،
دلیل بر عدم وجود
آن نیست (absence of evidence is not
evidence of absence).
۳.۲.
تفکیک ناکافی
بین انواع
خلاقیت
هیز
خلاقیت را به
«بهره‌وری
خلاقانه در
بالاترین
سطح» محدود می‌کند،
اما درون این
حوزه، تفاوت‌های
مهمی وجود
دارد: خلاقیت
هنری، علمی،
ادبی و معماری
ممکن است
فرایندهای
شناختی و
انگیزشی
متفاوتی
داشته باشند.
با این حال،
هیز اغلب
یافته‌های
حوزه‌های
مختلف را بدون
بحث کافی
درباره تفاوت‌ها
ترکیب می‌کند.
۳.۳.
مسئله «بردار
انگیزه» به
عنوان
استعاره
هیز
انگیزه خلاق
را به «بردار»
تشبیه می‌کند
که هم شدت و هم
جهت دارد. این
استعاره جذاب است
اما توضیح نمی‌دهد
که چگونه جهت
انگیزه شکل می‌گیرد.
آیا جهت‌گیری
به سمت
استقلال و
اصالت، ذاتی
است یا اکتسابی؟
اگر اکتسابی
است، چه
عواملی در شکل‌گیری
آن نقش دارند؟
مقاله این questions را
بی‌پاسخ می‌گذارد.
۳.۴.
غفلت از عوامل
محیطی و
اجتماعی
مقاله
عمدتاً بر
عوامل فردی
(انگیزه،
شناخت، شخصیت)
متمرکز است و
نقش عوامل
اجتماعی-فرهنگی
را کم‌رنگ می‌کند.
هیز اشاره می‌کند
که «جامعه از
طریق قضاوت
اجتماعی،
اعمال خلاقانه
را تعریف می‌کند»،
اما این بینش
را به طور
سیستماتیک در
تحلیل خود
ادغام نمی‌کند.
مثلاً، چگونه
ساختارهای
نهادی
(دانشگاه‌ها،
بنیادها،
ناشران) بر
جهت‌گیری
انگیزه خلاق
تأثیر می‌گذارند؟
۳.۵.
ناسازگاری
درونی در بحث
«بازنمایی»
هیز
استدلال می‌کند
که افراد خلاق
ممکن است «بازنمایی‌های
بهتری» از
مسئله انتخاب
کنند، اما هیچ
معیار مستقلی
برای «بهتر
بودن» ارائه
نمی‌دهد. در
نهایت،
«بهتر» به
صورت پس‌رو
تعریف می‌شود:
بازنمایی‌ای
که به حل منجر
شود، «بهتر»
است. این
تعریف پس‌رو،
خطر دوری بودن (circularity) را به
همراه دارد.
چهار.
نقدهای مربوط
به ادبیات و
شواهد
۴.۱.
اتکای زیاد به
مطالعات
قدیمی
بیشتر
مطالعات مورد
استناد هیز به
دهه‌های ۱۹۵۰
تا ۱۹۸۰ تعلق
دارند (Roe, 1951; MacKinnon, 1961-1968; Bloom, 1963; Harmon, 1963;
Chambers, 1964). در زمان
انتشار مقاله
(۱۹۸۹-۱۹۹۰)، این مطالعات
بین ۲۰ تا ۴۰ سال
قدمت داشتند.
فقدان شواهد
جدیدتر (حتی
تا آن زمان) می‌تواند
نشانه
محدودیت
ادبیات موجود
باشد، اما
همچنین ممکن
است نشان دهد
هیز جستجوی
نظام‌مندی
برای ادبیات
معاصرتر
انجام نداده
است.
۴.۲.
فقدان
مطالعات طولی
مقاله به
مطالعات
مقطعی (مقایسه
افراد خلاق و
غیرخلاق در یک
زمان) متکی
است. برای
استنباط علّی
درباره نقش
انگیزه در
خلاقیت،
مطالعات طولی
ضروری هستند
که مسیر تحول
انگیزه و
خلاقیت را در
طول زمان
دنبال کنند.
هیز خود به
«مطالعات
زندگی‌نامه‌ای»
اشاره می‌کند
اما این
مطالعات
گذشته‌نگر (retrospective) و مبتنی
بر داده‌های
ثانویه هستند.
۴.۳.
مسئله تعمیم‌پذیری
نمونه‌های
مورد مطالعه
عمدتاً از
کشورهای غربی
(آمریکا و
اروپا) و از
قرون ۱۷ تا ۲۰
هستند. هیز
خود به شک
متخصصان
درباره تعمیم‌پذیری
اشاره می‌کند
اما پاسخی قوی
به آن نمی‌دهد.
آیا الگوهای
یافت‌شده (مانند
دوره آماده‌سازی
۶
تا ۱۰ ساله) در
فرهنگ‌های
غیرغربی نیز
صادق هستند؟
پنج.
جمع‌بندی: سهم
و محدودیت‌ها
۵.۱.
سهم مثبت
مقاله هیز
سهم مهمی در
تغییر
پارادایم
روانشناسی
خلاقیت دارد:
· تغییر
تمرکز از
شناخت به
انگیزش: هیز
نشان می‌دهد
که تفاوت‌های
فردی در خلاقیت
بیشتر با
متغیرهای
انگیزشی
(فداکاری،
استقلال،
اصالت،
انعطاف‌پذیری)
همبسته است تا
با توانایی‌های
شناختی.
· ارائه
نظریه گواهی‌دهی: توضیح
بدیعی برای
پارادوکس IQ-خلاقیت
و هشدار
درباره اتلاف
پتانسیل خلاق.
· یکپارچه‌سازی
خلاقیت با حل
مسئله: قرار
دادن خلاقیت
در چارچوب حل
مسئله، راه را
برای کاربرد
یافته‌های
علوم شناختی
در مطالعه
خلاقیت هموار
می‌کند.
۵.۲.
محدودیت‌های
اصلی
· تقلیل‌گرایی
انگیزشی: ممکن
است نقش
توانایی‌های
شناختی را
نادیده بگیرد.
· سوگیری
نمونه و روش: اتکا به
نمونه‌های
برجسته و
مطالعات
مقطعی.
· غفلت از
عوامل اجتماعی-نهادی: تمرکز
افراطی بر فرد
به قیمت
نادیده گرفتن
بافت.
· فقدان مدل
فرایندی: هیز
فهرستی از
عوامل را
ارائه می‌دهد
اما مدل
پویایی از
نحوه تعامل
آنها ارائه نمی‌کند.
۵.۳.
ارزیابی
نهایی
مقاله هیز
اثری بنیادین
و تأثیرگذار
است که با
استناد به ۸۱۲
منبع (بر اساس
داده‌های
استنادی) به
یکی از متون
کلاسیک حوزه
خلاقیت تبدیل
شده است. قدرت
آن در جسارت
نظری، ترکیب
شواهد
چندرشته‌ای،
و صداقت روش‌شناختی
است. ضعف آن در
تقلیل‌گرایی
انگیزشی،
محدودیت‌های
نمونه، و غفلت
از پویایی‌های
اجتماعی-نهادی
نهفته است.
با
این حال، حتی
منتقدان هیز
باید بپذیرند
که او پرسش‌های
درستی را مطرح
کرده است: اگر
خلاقیت به IQ و
توانایی‌های
شناختی مربوط
نیست، پس چه
چیزی آن را
توضیح می‌دهد؟
پاسخ او به
این پرسش —
انگیزه با شدت
و جهت خاص —
همچنان یکی از
قوی‌ترین
چارچوب‌های
موجود برای
درک خلاقیت
سطح بالا است.
مجله
اینترنتی
روان تنظیم
Online
Journal of Ravantanzim
مجله تخصصی
روانشناسی
تربیتی
شناختی
مدیر
مسئول: محمود
دلیر عبدی نیا
روانشناس
تربیتی با
دیدگاه
شناختی
دانش
آموخته دانشگاه
تهران
●اولین
مربی شناختی
در ایران●
لطفا نظرات
و پیشنهادات
خود را از
طریق بخش
نظرات مجله
اینترنتی
روان تنظیم و
یا از طریق
ایمیل برای ما
ارسال کنید.
استفاده از
مطالب ارائه
شده در این
پایگاه، صرفا
با ذکر منبع
آزاد می باشد.