خلاقیت و خودتنظیمی؛ تحلیل نقش مقاله تویاما (۲۰۲۶) در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی

خلاقیت و خودتنظیمی

تحلیل نقش مقاله تویاما (۲۰۲۶) در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی

چکیده

پژوهش‌های معاصر در حوزه روان‌شناسی شناختی و انگیزشی، رابطه خلاقیت و خودکنترلی را به‌عنوان یک سیستم تنظیمی پویا و غیرخطی مفهوم‌سازی کرده‌اند. در این چارچوب، مقاله تویاما (۲۰۲۶) با معرفی مفهوم «شناخت توجیه‌گر» (Justificatory Cognition) و «مجوزدهی کارکردی به خود» (Functional Self-Licensing)، نقش کلیدی در تبیین سازوکارهای انطباقی این رابطه ایفا می‌کند. پژوهش تویاما نشان می‌دهد که خلاقیت، از طریق بازتفسیر شناختی رفتارهای ناهمسو با هدف، به افراد امکان می‌دهد تا بدون تضعیف اهداف بلندمدت، از افراط‌گری کوتاه‌مدت بهره‌مند شده و با انگیزه‌ای بازگشته به مسیر اصلی، خودتنظیمی را تسهیل کنند. این مقاله تحلیلی‑ترکیبی، با تکیه بر مطالعات معتبر و با تمرکز بر مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی، جایگاه نظری مقاله تویاما را در چهارچوب چهارمسیری این مدل روشن می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه یافته‌های تویاما، حلقه‌ای واسط میان «اثر کاهشی موقت» و «اثر تقویتی ساختاری» خلاقیت بر خودکنترلی را شکل می‌دهند و به تبیین «رابطه همزیست و چرخه‌ای» این دو سازه کمک می‌کنند.

 ۱. مقدمه: مسئله تفسیر رفتار ناهمسو با هدف

خودتنظیمی، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین سازه‌های روان‌شناسی انگیزشی، همواره با چالش مدیریت تعارض میان خواسته‌های آنی و اهداف بلندمدت روبرو بوده است. با این حال، آنچه در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، این واقعیت است که افراد به‌طور منظم از اهداف خود منحرف می‌شوند، بدون اینکه لزوماً آنها را رها کنند. این پدیده، پرسشی کلیدی را مطرح می‌سازد: چگونه رفتار ناهمسو با هدف، تفسیر شده و در جریان مستمر هدف‌پژوهی یکپارچه می‌شود؟

مقاله تویاما (۲۰۲۶) با عنوان «خلاقیت و خودتنظیمی: از شناخت توجیه‌گر تا پویایی‌های انگیزشی» به‌طور مستقیم به این پرسش بنیادین پاسخ می‌دهد. این پژوهش در چهار مطالعه، نشان می‌دهد که خلاقیت، صرفاً به‌عنوان یک توانایی شناختی، بلکه به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در فرایندهای تفسیری و انگیزشیِ مرتبط با انحراف از هدف عمل می‌کند. یافته‌های تویاما، درک سنتی از رابطه خلاقیت و خودکنترلی را که اغلب بر «اثر کاهشی» یا «بازداری‌زدایی» متمرکز بود، به‌چالش می‌کشد و تصویری ظریف‌تر و پویاتر ارائه می‌دهد.

 ۲. جایگاه مقاله تویاما در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی

مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی که به‌عنوان یک سیستم تنظیمی پویا و چرخه‌ای در ادبیات موضوع معرفی شده است، شامل چهار مسیر اصلی برای تبیین تأثیر خلاقیت بر خودکنترلی است: (۱) مسیر کاهشی موقت، (۲) مسیر افزایشی جبرانی، (۳) مسیر تقویتی ساختاری، و (۴) مسیر همزیست و چرخه‌ای. مقاله تویاما (۲۰۲۶) به‌طور ویژه، پل ارتباطی میان مسیر اول و چهارم را ترسیم می‌کند و با معرفی سازوکار «مجوزدهی کارکردی به خود»، فهم عمیق‌تری از چگونگی تبدیل یک اثر کاهشیِ موقت به یک چرخه خودتنظیمی انطباقی فراهم می‌آورد.

 ۲‑۱. تویاما و بازتعریف مسیر کاهشی موقت

در مسیر کاهشی موقت، که بر اساس پژوهش‌هایی مانند کراس و همکاران (۲۰۲۴) تبیین می‌شود، درگیری در فرایندهای خلاقانه، به‌ویژه ایده‌پردازی واگرا، می‌تواند به‌طور موقت خودکنترلی کنشی را کاهش دهد و منجر به رفتارهای افراط‌گرایانه‌تر شود. اما تویاما (۲۰۲۶) با معرفی مفهوم «شناخت توجیه‌گر»، نشان می‌دهد که این کاهش کنترل، یک نقطه پایانی نیست، بلکه نقطه آغازی برای یک فرایند انطباقی است. به‌بیان دیگر، خلاقیت از طریق شکل‌دهی به تفسیر فرد از رفتار انحرافی، به او اجازه می‌دهد تا «افراط» را نه به‌عنوان شکست، بلکه به‌عنوان یک وقفه موجه و موقت در مسیر هدف، بازتعریف کند. این بازتعریف شناختی، هسته مرکزی مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی را در سطح تفسیرهای فردی شکل می‌دهد.

 ۲‑۲. مجوزدهی کارکردی به خود: حلقه گم‌شده در خودتنظیمی

کلیدواژه محوری مقاله تویاما (۲۰۲۶)، «مجوزدهی کارکردی به خود» (Functional Self-Licensing) است. این مفهوم، از مجوزدهی ساده (Self-Licensing) که به توجیه رفتارهای لذت‌جویانه بدون توجه به عواقب بلندمدت اشاره دارد، متمایز است. مجوزدهی کارکردی، به‌معنای تولید تفاسیری است که به فرد امکان می‌دهد تا بدون احساس گناه یا تضعیف تعهد، از افراط کوتاه‌مدت بهره‌مند شود؛ چراکه این تفاسیر، افراط را در خدمت حفظ پویایی و انعطاف‌پذیری هدف‌پژوهی قرار می‌دهند. تویاما نشان می‌دهد که افراد با خلاقیت بالاتر، در این نوع بازتفسیر شناختی ماهرترند و به‌همین دلیل، الگوی «افراط و بازگشت به هدف» را با قدرت بیشتری تجربه می‌کنند.

این یافته، نقشی حیاتی در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی ایفا می‌کند، زیرا نشان می‌دهد که چطور یک ویژگی شخصیتی (خلاقیت) می‌تواند از طریق یک سازوکار شناختی (مجوزدهی کارکردی)، هم به انعطاف‌پذیری رفتاری (افراط) و هم به پایداری هدف (بازگشت) منجر شود. بدون این حلقه تفسیری، رابطه خلاقیت و خودکنترلی به‌صورت یک رابطه صرفاً خطی و کاهشی درک می‌شد که با شواهد متعدد دیگر در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی (مانند اثر تقویتی ساختاری) در تناقض بود.

 ۲‑۳. بازگشت به هدف: پویایی انگیزشی پس از افراط

بر اساس مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی، خودتنظیمی انطباقی، نه به‌معنای پرهیز مطلق از انحراف، بلکه به‌معنای بازگشت ماهرانه به مسیر پس از انحراف است. تویاما (۲۰۲۶) با نشان دادن اینکه خلاقیت با «بازگشت قوی‌تر به اهداف بلندمدت» پس از یک دوره افراط همراه است، این وجه پویای خودتنظیمی را به‌طور تجربی تأیید می‌کند. این یافته، مقاله تویاما را به یکی از معدود پژوهش‌هایی تبدیل می‌کند که به‌طور مستقیم به جنبه «جبرانی» خودتنظیمی در ارتباط با خلاقیت پرداخته است.

در چهارچوب مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی، مسیر افزایشی جبرانی، بازتاب‌دهندهٔ این الگو است که در آن، خلاقیت از طریق مجوزدهی کارکردی، به فرد امکان می‌دهد تا هم از مزایای انعطاف‌پذیری (افراط موقت) و هم از مزایای پایداری (بازگشت به هدف) بهره‌مند شود. این سازوکار، تبیینی نوین برای تناقض ظاهری میان «بی‌قاعدگی خلاقانه» و «نظم خودکنترلی» ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که این دو، در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی، نه در تقابل، بلکه در خدمت یکدیگر قرار دارند.

 ۳. تویاما و تکمیل زنجیره علّی مدل همزیستی

مقاله تویاما (۲۰۲۶) از جهات متعددی، به تکمیل زنجیره علّی مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی کمک می‌کند:

۱. تبیین نقش زمان: تویاما با تفکیک اثر خلاقیت بر خودکنترلی در دو بازه زمانی کوتاه‌مدت (افراط) و بلندمدت (بازگشت)، نشان می‌دهد که چگونه یک ویژگی شخصیتی می‌تواند اثرات متضاد در بازه‌های زمانی مختلف داشته باشد. این تمایز زمانی، یکی از نقاط قوت مدل چهارمسیری و مقاله تویاما در تبیین یافته‌های به‌ظاهر متناقض پیشین است.

۲. ارائه مکانیسم شناختی: تویاما با معرفی «شناخت توجیه‌گر» و «مجوزدهی کارکردی»، یک مکانیسم شناختی روشن برای چگونگی تأثیر خلاقیت بر خودتنظیمی ارائه می‌دهد. این مکانیسم، از یک سو با یافته‌های مربوط به انعطاف‌پذیری شناختی در افراد خلاق (همسو با مسیر تقویتی ساختاری) و از سوی دیگر با یافته‌های مربوط به بازداری‌زدایی (همسو با مسیر کاهشی موقت) پیوند می‌خورد و آن‌ها را در یک چارچوب منسجم گرد هم می‌آورد.

۳. پیوند با انگیزش و معنا: مقاله تویاما، خودتنظیمی را از یک فرایند صرفاً کنترلی، به یک فرایند معناساز و هویتی ارتقا می‌دهد. این رویکرد، با تأکید بر نقش «تفسیر» و «معنا» در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی، همسو است و نشان می‌دهد که افراد خلاق، با بازتعریف رفتارهای انحرافی، به آنها معنا و هدفی دوباره می‌بخشند و از این طریق، انگیزش خود را برای ادامه مسیر حفظ می‌کنند.

 ۴. تحلیل مفهومی: تویاما و رفع پارادوکس خلاقیت‑خودکنترلی

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مقاله تویاما (۲۰۲۶)، ارائه چارچوبی برای رفع پارادوکس ظاهری میان خلاقیت و خودکنترلی است. اگر خلاقیت با گشودگی، انعطاف‌پذیری و گاه بی‌قاعدگی همراه است، چگونه می‌تواند با خودکنترلی که مستلزم نظم و بازداری است، سازگار باشد؟ پاسخ تویاما، به‌کارگیری مفهوم «شناخت توجیه‌گر» و تمایز میان انواع خودکنترلی است:

- خلاقیت و خودکنترلی کنشی: در کوتاه‌مدت و در مرحله ایده‌پردازی، خلاقیت می‌تواند خودکنترلی کنشی (بازداری) را کاهش دهد. این کاهش، نه یک نقص، بلکه یک سازوکار تطبیقی برای گشودگی به ایده‌های نوین است.

- خلاقیت و خودتنظیمی راهبردی  در بلندمدت و در مرحله اجرا، خلاقیت از طریق مجوزدهی کارکردی، به بازگشت هدفمند به خودتنظیمی راهبردی کمک می‌کند. در اینجا، خلاقیت به‌عنوان عاملی در خدمت نظم و پایداری عمل می‌کند.

این تمایز، نشان می‌دهد که رابطه خلاقیت و خودکنترلی، یک رابطه صفر‑صفر نیست، بلکه یک رابطه جبرانی‑پویا است که در آن، کاهش موقت یک نوع خودکنترلی (کنشی) با افزایش نوع دیگری از خودتنظیمی (راهبردی و بلندمدت) همراه می‌شود. این درک پویا، هسته اصلی مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی را شکل می‌دهد.

 ۵. جایگاه تویاما در میان سایر مسیرهای مدل

اگرچه مقاله تویاما (۲۰۲۶) بیشتر بر مسیر افزایشی جبرانی متمرکز است، یافته‌های آن با سایر مسیرهای مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی نیز همپوشانی و تعامل دارد:

- تعامل با مسیر کاهشی موقت: تویاما نشان می‌دهد که اثر کاهشی خلاقیت بر خودکنترلی، شرط لازم برای فعال‌سازی مسیر جبرانی است. به‌عبارتی، بدون افراط، بازگشت به هدف معنا و کارکرد خود را از دست می‌دهد.

- هم‌افزایی با مسیر تقویتی ساختاری: پژوهش‌هایی مانند وانگ و همکاران (۲۰۲۵) و آندرسن و همکاران (۲۰۱۹) نشان می‌دهند که درگیری مستمر با فعالیت‌های خلاقانه، خودتنظیمی را در بلندمدت تقویت می‌کند. یافته تویاما در مورد «بازگشت قوی‌تر به هدف» در افراد خلاق، نشان‌دهندهٔ یک سازوکار مکمل است: خلاقیت، هم از طریق تمرین (مسیر ساختاری) و هم از طریق بازتفسیر شناختی (مسیر جبرانی) به خودتنظیمی کمک می‌کند.

- تقویت مسیر همزیست: مقاله تویاما با نشان دادن اینکه خلاقیت به بازگشت به هدف کمک می‌کند، به روشنی نشان می‌دهد که خودکنترلی (در شکل بلندمدت آن) نیز می‌تواند خلاقیت را تغذیه کند؛ چراکه بازگشت به هدف، شرط لازم برای تداوم فعالیت خلاقانه و دستیابی به دستاورد خلاقانه است. این چرخه بازخورد مثبت، همان رابطه همزیست و دوسویه‌ای است که در مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی به‌عنوان مسیر چهارم معرفی شده است.

 ۶. نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

مقاله تویاما (۲۰۲۶) با معرفی مفاهیم «شناخت توجیه‌گر» و «مجوزدهی کارکردی به خود»، گامی اساسی در جهت تبیین سازوکارهای انطباقی رابطه خلاقیت و خودکنترلی برداشته است. این مقاله نشان می‌دهد که خلاقیت، صرفاً به کاهش یا افزایش خودکنترلی منجر نمی‌شود، بلکه از طریق تغییر در تفسیر فرد از رفتارهای انحرافی، امکان تنظیم پویا و انعطاف‌پذیر را فراهم می‌آورد.

در چهارچوب مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی، مقاله تویاما حلقه‌ای واسط و حیاتی میان مسیر کاهشی موقت و مسیر همزیست و چرخه‌ای محسوب می‌شود و با ارائه یک مکانیسم شناختی‑انگیزشی، به تبیین چگونگی تبدیل «افراط» به «بازگشت» و در نهایت، به «شکوفایی خلاقانه» کمک می‌کند. این مقاله، با تأکید بر نقش تفسیر و معنا در خودتنظیمی، دیدگاه سنتی کنترل‑محور را به چالش کشیده و چارچوبی نوین برای پژوهش‌های آتی در حوزه خلاقیت و انگیزش ارائه می‌دهد.

جایگاه مقاله تویاما در ادبیات موضوعی: 

مقاله تویاما (۲۰۲۶) در زمره پژوهش‌های پیشگامی قرار دارد که به‌طور مستقیم به بررسی نقش تفسیرهای شناختی در رابطه خلاقیت و خودتنظیمی پرداخته‌اند. این مقاله، با استفاده از روش‌های تجربی و با تمرکز بر فرایندهای انگیزشی، به غنای مدل همزیستی خلاقیت و خودکنترلی افزوده و آن را از یک چارچوب نظری به یک مدل قابل‌آزمایش تبدیل کرده است. یافته‌های تویاما، به‌ویژه در حوزه رفتارهای سلامت (مانند رژیم غذایی و مدیریت وزن)، کاربردهای عملی قابل‌توجهی داشته و می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات آموزشی و درمانی مبتنی بر تقویت خودتنظیمی خلاقانه قرار گیرد.

منابع مهم

Andersen, P. N., Klausen, M. E., & Skogli, E. W. (2019). The art of learning A arts-based intervention aimed at improving children's executive functions. *Frontiers in Psychology*. Krause, V., Vincent, L. C., & Goncalo, J. A. (2024). Creative ideation activates disinhibited reward seeking and indulgent choices. *Journal of Personality and Social Psychology*. Toyama, M. (2026). Creativity and self-regulation: From justificatory cognition to motivational dynamics. *Motivation Science*. Wang, H., Wang, S., Tlili, A., Li, M., Yang, D., Adarkwah, M. A., et al. (2025). Combined effects of goal characteristics, motivational beliefs, creativity, and grit on self-regulation in ill-structured online problem solving: A fsQCA approach. *BMC Psychology*.

مجله اینترنتی روان تنظیم

Online Journal of Ravantanzim

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران

●اولین مربی شناختی در ایران●

لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید.

استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد.