تحلیل هسته خودتنظیمی زیمرمن

اولین مربی شناختی در ایران

صفحه نخست   عملکرد برتر   آموزش و یادگیری   یادگیری خود تنظیم   فراشناخت 

 مطالعه-خواندن   انگیزش و هیجان   سنجش و ارزشیابی   عصب روانشناسی

پنج شنبه - 06 آذر 1404

مجله اینترنتی روان تنظیم

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

یادگیری خودتنظیم

دیدگاه زیمرمن

تحلیل هسته خودتنظیمی زیمرمن

تجزیه و تحلیل ایده‌های اصلی چارچوب پایه‌ای یادگیری خودتنظیم

نکته: در مقاله های قبلی که مدل های یادگیری خود تنظیم زیمرمن رو بررسی کردم (و بزودی ویرایش تحلیل شده آن رو ارائه می کنم) هدف مدل های ارائه شده زیمرمن بود. در آنجا نظرات دیگران از جمله تحلیل های صاحب نظران در مورد مدل های زیمرمن آمده است. در این بخش جدید (دیدگاه زیمرمن) کلیه نظرات زیمرمن در مورد یادگیری خود تنظیم، حتی مطالبی که در مورد نظرات دیگر مولفین منتشر کرده، مانند تقسیم دیدگاه های دیگر مولفین، مد نظر بوده است. این تفاوت ظریف را در بخش های بعدی بهتر درک خواهید کرد. اگرچه زیمرمن کمتر به انتقادات دیگران مستقیم پاسخ داده است ولی نظرات دیگران در تحول دیدگاه او تاثیر بسزایی داشته است. در این مقاله چارچوب یادگیری خودتنظیم که برای تحلیل بیشتر دیدگاه زیمرمن ضروری است آمده است. چارچوب یادگیری خودتنظیم تحلیل شده است و ایده های کلیدی و و جزئیات هر ایده تفکیک شده اند.

بخش اول

تعاریف و چارچوب اولیه

یادگیری خودتنظیم به فرایندی گفته می‌شود که در آن یادگیرنده به‌صورت فعال، آگاهانه و هدفمند رفتار، شناخت و هیجان خود را برای دستیابی به اهداف یادگیری مدیریت می‌کند. در این چارچوب، فراگیر نه صرفاً دریافت‌کننده‌ی اطلاعات، بلکه طراح و هدایت‌کننده‌ی مسیر یادگیری خود است. نظریه‌های خودتنظیمی بر این باورند که یادگیرندگان مؤثر، با برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی مداوم عملکرد خویش، مهارت‌های شناختی و فراشناختی خود را به کار می‌گیرند تا پیشرفت خود را بهینه سازند. بنابراین، یادگیری خودتنظیم چارچوبی پویا و چرخه‌ای است که سه حوزه‌ی اصلی — شناختی، انگیزشی و رفتاری — را در تعامل با محیط یادگیری دربر می‌گیرد و در نهایت به خودکارآمدی و استقلال فکری منجر می‌شود.

تحلیل بخش اول: تعاریف و چارچوب اولیه یادگیری خودتنظیم (SRL)

ایده اصلی ۱: تعریف و ماهیت یادگیری خودتنظیم (SRL)

یادگیری خودتنظیم فرآیندی خود-هدایتی است که از طریق آن دانش‌آموزان توانایی‌های ذهنی خود را به مهارت‌های مرتبط با تکلیف در زمینه‌های مختلف (مانند تحصیل، ورزش، موسیقی و سلامت) تبدیل می‌کنند.

ماهیت SRL:

* فرآیند خود-هدایتی: نه یک توانایی ذهنی یا مهارت عملکردی ثابت، بلکه یک فرآیند فعال است.

* کنش فعالانه: یادگیری عملی است که دانش‌آموزان برای خودشان انجام می‌دهند، نه صرفاً رویدادی واکنشی که در نتیجه تدریس به آن‌ها اتفاق می‌افتد.

* دامنه کاربرد: محدود به یادگیری‌های انزواطلبانه (مانند یادگیری کشف و آموزش کامپیوتری) نیست، بلکه اشکال اجتماعی یادگیری (مانند الگوبرداری، راهنمایی و بازخورد از همسالان، مربیان و معلمان) را نیز در بر می‌گیرد.

* ویژگی کلیدی: ابتکار عمل، پشتکار و مهارت تطبیقی شخصی فراگیر در پیگیری یادگیری است.

ایده اصلی ۲: اجزای اصلی یادگیری خودتنظیم

SRL شامل مجموعه‌ای از فرآیندهای فراشناختی (Metacognitive)، انگیزشی (Motivational) و رفتاری (Behavioral) است که به صورت شخصی برای کسب دانش و مهارت آغاز می‌شوند.

* نمونه‌هایی از این فرآیندها: تعیین هدف، برنامه‌ریزی، راهبردهای یادگیری، خودتقویتی، خود-ثبت‌کاری و خود-دستوری.

ایده اصلی ۳: تفکیک مفاهیم کلیدی در SRL

این بخش تعاریف دقیقی از اصطلاحات فنی مورد استفاده در نظریه SRL ارائه می‌دهد:

* فرآیندهای خودتنظیمی (Self-regulation processes): شناخت‌ها یا احساسات خود-آغاز شده‌ای که می‌توانند یادگیری و عملکرد را مثبت یا منفی تحت تأثیر قرار دهند (مثال: تعیین اهداف مؤثر یا غیر مؤثر).

* راهبردهای خودتنظیمی (Self-regulation strategies): روش‌های خود-آغاز شده‌ای که برای ارتقای یادگیری طراحی شده‌اند (مثال: یک برنامه چند مرحله‌ای برای حل مسائل کلامی در ریاضیات).

* مراحل خودتنظیمی (Self-regulation phases): توصیف فرآیندهایی که قبل، حین و بعد از تلاش برای یادگیری استفاده می‌شوند.

* خود-نظارتی (Self-monitoring): ردیابی فراشناختی فرآیندهای خودتنظیمی یا نتایج در طول یادگیری و عملکرد.

* خودکارآمدی (Self-efficacy): باورهای انگیزشی در مورد شایستگی شخصی برای انجام یک تکلیف.

* خودتنظیمی عملکرد (Self-regulation of performance): تلاش‌های شخصی برای کنترل رفتارهای نامطلوب و/یا احساسات در طول یادگیری (مثال: تکانشگری یا اضطراب).

* رویدادهای خودتنظیمی (Self-regulation events): اندازه‌گیری‌هایی از خودتنظیمی که در حین تلاش برای یادگیری اعمال می‌شوند (مثال: پروتکل‌های فکر کردن با صدای بلند یا گزارش‌های شخصی).

ایده اصلی ۴: تعامل متقابل و دینامیک بودن SRL

نظریه‌های معاصر، کنترل درونی و بیرونی را کاملاً جدا نمی‌دانند، بلکه خودتنظیمی را تعاملی و پویا می‌بینند.

* چند بعدی بودن: دانش‌آموزان می‌توانند هم از طریق ابزارهای شناختی پنهان (covert) و هم ابزارهای رفتاری آشکار (overt) خود را تنظیم کنند (مانند انتخاب یا اصلاح محیط شخصی، یا درخواست حمایت اجتماعی).

* ماهیت متغیر: خودتنظیمی یک فرآیند متغیر است نه یک ویژگی شخصیتی ثابت. حتی ناتوان‌ترین یادگیرندگان نیز تلاش می‌کنند عملکرد خود را کنترل کنند، اما کیفیت و ثبات این فرآیندها پایین است.

ایده اصلی ۵: تفاوت بین یادگیرندگان مبتدی و متخصص (چارچوب سه‌مرحله ای)

تلاش‌های خودتنظیمی در قالب سه مرحله چرخه‌ای تحلیل می‌شوند که تفاوت اساسی بین مبتدیان و متخصصان را نشان می‌دهد:

مرحله	نام مرحله	فرآیندهای اصلی (نمونه‌ها)	تفاوت کلیدی
قبل از یادگیری	پیش‌بینی (Forethought Phase)	باورهای خود-انگیزشی (خودکارآمدی، انتظارات پیامد، علاقه درونی)، مهارت‌های تحلیل تکلیف (برنامه‌ریزی، تعیین هدف، انتخاب راهبرد).	یادگیرندگان مبتدی از فرآیندهای پیش‌بینی مؤثر (مانند تعیین هدف نزدیک) غفلت می‌کنند.
حین یادگیری	عملکرد (Performance Phase)	مدیریت زمان، تصویرسازی ذهنی (imagery)، خود-گفتاری (self-verbalization)، فرآیندهای خود-مشاهده‌گری.	این فرآیندها به دنبال بهینه‌سازی تلاش‌های یادگیری هستند.
بعد از یادگیری	بازاندیشی (Self-reflection Phase)	فرآیندهای خود-قضاوت (ارزیابی خود و اسناد علت)، فرآیندهای خود-واکنشی (رضایت خود و استنتاج‌های انطباقی/دفاعی).	شکست‌های مبتدیان منجر به خود-ارزیابی منفی و تضعیف انگیزه برای تلاش‌های بعدی می‌شود.

این تحلیل، چارچوب پایه‌ای یادگیری خودتنظیم زیمرمن را که بر مبنای فرآیندهای چرخه‌ای و تعاملی بنا شده است، به وضوح تفکیک می‌کند.

بخش دوم

ریشه‌های فکری و تحولات تاریخی پژوهش در زمینه یادگیری خودتنظیم

این ریشه‌های فکری و تحولات تاریخی برای درک این‌که چرا نظریه SRL شکل گرفت و از کجا الهام گرفته است، حیاتی است.

تحلیل بخش دوم: زمینه فکری پژوهش یادگیری خودتنظیم

ایده اصلی ۱: خاستگاه تاریخی و انگیزه شکل‌گیری SRL (دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰)

علاقه به SRL به عنوان یک موضوع رسمی در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ میلادی از تلاش‌های کلی برای مطالعه خودکنترلی انسان سرچشمه گرفت.

* تحقیقات اولیه: بررسی‌های موفقیت‌آمیز در مورد استفاده کودکان از فرآیندهای خودتنظیمی (مانند تعیین هدف، خودتقویتی، خود-ثبت‌کاری و خود-دستوری) در حوزه‌های کنترل شخصی مانند خوردن و تکمیل تکلیف.

* انتقاد از رویکردهای قبلی: علاقه به SRL با آگاهی از محدودیت‌های رویکردهای پیشین برای بهبود دستاوردها تحریک شد. این رویکردهای قبلی بر موارد زیر تمرکز داشتند که در آن‌ها دانش‌آموزان عمدتاً نقش واکنشی داشتند:

* توانایی ذهنی دانش‌آموز.

* پیشینه محیطی-اجتماعی دانش‌آموز.

* استانداردهای کیفی مدارس.

* تغییر پارادایم: نظریه‌پردازان SRL به جای اینکه معلمان را موظف به تطبیق آموزش با دانش‌آموز بدانند، بر این تمرکز کردند که دانش‌آموزان چگونه می‌توانند به صورت پیش‌فعال تجربیات آموزشی خود را آغاز یا تکمیل کنند.

ایده اصلی ۲: منابع نظری اصلی الهام‌بخش SRL

نظریه SRL از تلفیق چندین جریان فکری و نظریه در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ پدید آمد:

* پژوهشگران عمل‌گرا (Operant Researchers): اصول اسکینر (Skinner) را برای استفاده شخصی تطبیق دادند، به ویژه کنترل محیط، خود-ثبت‌کاری و خودتقویتی. این گروه بر پارادایم‌های پژوهشی تک-نمونه‌ای (Single-Subject) تأکید داشتند.

* پژوهشگران پدیدارشناس (Phenomenological Researchers): دیدگاه‌های کلی در مورد تأثیر خود-ادراکی (Self-concept) بر یادگیری را به دیدگاه‌های سلسله‌مراتبی و خاص حوزه تغییر دادند و نقش مفاهیم خود در حوزه‌های تحصیلی را برجسته کردند (نظیر پژوهش‌های هتی، مارش، شاولسون).

* پژوهشگران یادگیری اجتماعی (Social Learning Researchers): تمرکز خود را از الگوبرداری (Modeling) به سمت خودتنظیمی تغییر دادند و این رویکرد را «اجتماعی-شناختی» (Social Cognitive) نامیدند.

* مفهوم کلیدی: معرفی «باور به خودکارآمدی» (Self-efficacy) به عنوان یک انگیزه خاص-تکلیف (Task-specific).

* نظریه‌پردازان اراده (Volitional Notions): پژوهشگرانی مانند کورنو، گول‌ویتزر و کوهل، مفاهیم اراده را برای توضیح تلاش انسان‌ها برای پیگیری یادگیری در برابر وقایع رقیب احیا کردند. آن‌ها بر این نکته تأکید کردند که کنترل خودتنظیمی می‌تواند توسط نشخوار فکری (rumination) و تمرکز بیرونی مختل شود.

* تأثیر ویگوتسکی و رفتارگرایان شناختی: انتشار نوشته‌های ویگوتسکی نشان داد که چگونه گفتار درونی (Inner Speech) از تعاملات اجتماعی نشأت می‌گیرد و به منبعی برای خودکنترلی تبدیل می‌شود. مدل‌هایی مانند مدل مایشنبام بر اساس این ایده، آموزش درونی‌سازی را توسعه دادند.

* سازمان‌گرایان شناختی (Cognitive Constructivists): تمرکز خود را از مراحل شناختی به فراشناخت (Metacognition) و استفاده از راهبردهای یادگیری تغییر دادند (نقش محوری پژوهش‌های فلاول).

* نظریه‌های هدف (Goal Theories): پژوهش‌هایی که نشان دادند تعیین اهداف خاص، نزدیک و چالش‌برانگیز (لاک و لاتام)، اثربخشی تلاش‌های یادگیرندگان را افزایش می‌دهد. همچنین، تفاوت‌های فردی در جهت‌گیری‌های هدف (مانند هدف تسلط در مقابل هدف عملکرد) بر پایداری و انگیزه تأثیر می‌گذارد.

* انگیزه درونی (Intrinsic Motivation): پژوهش‌هایی که نشان دادند ادراک کنترل شخصی، شایستگی یا علاقه به یک تکلیف، پیش‌بینی‌کننده تلاش‌های درونی برای یادگیری مستقل است.

* مفاهیم سایبرنتیک (Cybernetic Conceptions): نقش فرآیندهای اجرایی مانند تعیین هدف و خود-نظارتی و حلقه‌های کنترل بازخورد در تلاش‌های خود-هدایت شده.

ایده اصلی ۳: تحول تمرکز پژوهشی بر گذر زمان

تمرکز پژوهشی از تمرکز بر فرآیندهای مجزا به یکپارچه‌سازی آن‌ها در زمینه درسی تغییر کرد:

* قبل از دهه ۱۹۸۰: تمرکز بر فرآیندهای منفرد (تعیین هدف، خودکارآمدی، خود-دستوری و غیره) با توجه کم به پیامدهای گسترده‌تر آن‌ها بر یادگیری درسی.

* اواسط دهه ۱۹۸۰: آغاز ادغام این فرآیندها و تمرکز بر یادگیری خودتنظیم در دستیابی به مطالب درسی آکادمیک.

* دهه ۱۹۹۰: انتشار پژوهش‌های توصیفی و تجربی اولیه، که منجر به علاقه به مداخله‌های سیستماتیک برای آموزش SRL شد.

ایده اصلی ۴: تأکید فعلی: نقش خود-انگیزش (Self-Motivation)

تحقیقات کنونی بر درک جنبه‌های خود-انگیزشی SRL در کنار جنبه‌های فراشناختی متمرکز است.

* ویژگی یادگیرندگان خودتنظیم: ابتکار عمل شخصی، همراه با ویژگی‌های انگیزشی قوی (مانند باورهای خودکارآمدی بالا، جهت‌گیری هدف تسلط، اسنادهای مطلوب و انگیزه درونی).

* اهمیت عملی و نظری: پژوهشگران نیاز به روش‌هایی برای غلبه بر بی‌تفاوتی یا درماندگی دارند و باید بفهمند چگونه باورهای انگیزشی و عواطف همراه با آن‌ها با فرآیندهای یادگیری تعامل می‌کنند تا ابتکار و پشتکار را افزایش دهند.

* مدل‌های یکپارچه: بسیاری از مدل‌های کنونی (مانند مدل چرخه‌ای زیمرمن، پینتریچ و بائوکارت) تلاش می‌کنند تا موانع مفهومی بین فرآیندهای یادگیری و انگیزشی را از بین ببرند و تعامل آن‌ها را توضیح دهند (مثلاً چگونه اسناد علّی بر استمرار و واکنش‌های عاطفی تأثیر می‌گذارد).

بخش سوم

اثرات آموزش خودتنظیمی و مسائل روش‌شناختی

بخش سوم دو موضوع مهم را پوشش می‌دهد: ۱) تأثیر آموزش مهارت‌های خودتنظیمی و ۲) مسائل روش‌شناختی (Methodological Issues) در اندازه‌گیری این مهارت‌ها.

تحلیل این بخش به ما کمک می‌کند تا ببینیم چگونه می‌توان SRL را آموزش داد و چگونه باید نتایج آن را اندازه‌گیری کرد.

تحلیل بخش سوم: اثرات آموزش خودتنظیمی و مسائل روش‌شناختی

ایده اصلی ۱: اثربخشی آموزش مهارت‌های خودتنظیمی در جمعیت‌های نیازمند

توجه زیادی به کسب مهارت‌های خودتنظیمی در میان دانش‌آموزانی که در این زمینه دچار کمبود هستند، معطوف شده است.

تنوع برنامه‌های مداخله: این مداخلات در قالب‌های مختلفی اجرا شده‌اند:

* کلاس‌های آموزش راهبردها یا مهارت‌های مطالعه مجزا.

* آموزش راهبردها که به طور صریح به محتوای درسی (مانند ریاضی یا نوشتن) پیوند داده شده است.

* خدمات مربیگری شخصی در کلاس‌ها و مراکز مشاوره.

مدل SRSD (توسعه راهبرد خودتنظیمی):

* بهترین نمونه سیستماتیک برای آموزش نوشتن به دانش‌آموزان دارای ناتوانی یادگیری.

* هدف: نهادینه کردن فرآیندهای خودتنظیمی (تعیین هدف، خود-نظارتی، خود-ارزیابی، خود-دستوری، خودتقویتی) از طریق الگوبرداری و حذف تدریجی داربست‌های شناختی (Scaffolding).

نتیجه: فراتحلیل‌ها (Meta-analysis) نشان داد که اندازه اثر (effect size) آموزش SRSD بزرگ بوده است.

فراتحلیل‌های دیگر بر کودکان غیرتوانمند:

* آموزش خودتنظیمی به‌طور کلی منجر به کسب عملکرد تحصیلی، کارکرد راهبردی و انگیزه می‌شود.

* یافته کلیدی: آموزش‌های فراشناختی (کنترل، نظارت، تنظیم و تأمل در یادگیری) اندازه اثر بزرگ داشتند.

* آموزش‌هایی که بازخورد انگیزشی در مورد یادگیری راهبردی ارائه کردند نیز اندازه اثر بزرگ داشتند.

بزرگترین اثر: ترکیب آموزش‌های فراشناختی و انگیزشی، اندازه اثر بسیار بزرگی ایجاد کرد.

* نکته: مربیان آزمایشی در افزایش دستاوردها مؤثرتر از معلمان آموزش‌دیده بودند.

تعمیم به دانش‌آموزان دوره متوسطه: تأثیر کلی آموزش خودتنظیمی بر دستاورد دانش‌آموزان متوسطه متوسط بود (کمی کوچک‌تر از اثر آن بر دانش‌آموزان ابتدایی). آموزش فراشناختی همچنان اندازه اثر بزرگ داشت.

مطالعات مرتبط با کار: فراتحلیل‌ها در محیط کار نشان دادند که برخی سازه‌های خودتنظیمی (سطح هدف، خودکارآمدی، راهبردهای فراشناختی، توجه، مدیریت زمان، ساختار محیطی، انگیزه، تلاش و اسنادها) پیش‌بینی‌کننده‌های معناداری برای دستیابی شغلی هستند.

ایده اصلی ۲: مسائل روش‌شناختی در اندازه‌گیری SRL

اندازه‌گیری دقیق SRL به دلیل ماهیت پنهان و پویا بودن آن، چالش‌برانگیز است.

  رویکردهای سنتی (محدودیت‌دار):

* پرسشنامه‌ها (Inventories): رتبه‌بندی دانش‌آموزان در مورد استفاده از راهبردها، باورها و مدیریت زمان.

مصاحبه‌های ساختاریافته: سؤالات باز در مورد زمینه‌های یادگیری مشکل‌ساز.

* محدودیت اصلی: این رویکردها ماهیت گذشته‌نگر یا آینده‌نگر دارند و به یادآوری یا دانش پیشینی متکی هستند، نه عملکرد واقعی تحت شرایط پراسترس.

* رویکردهای جدید (تمرکز بر رویدادهای واقعی یادگیری): تلاش‌های اخیر بر مطالعه خودتنظیمی در طول «رویدادهای» واقعی یادگیری متمرکز شده است.

  ابزارهای نوین:

* ردپاهای ردیابی (Trace logs): شاخص‌های محیطی شناختی (مانند سوابق کامپیوتری در یادگیری آنلاین).

* پروتکل‌های فکر کردن با صدای بلند (Think-aloud protocols): ضبط کلامی افکار و فرآیندهای شناختی دانش‌آموز در حین یادگیری.

* مشاهدات مستقیم (Direct observations): ثبت اعمال و اظهارات دانش‌آموزان توسط کدگذاران آموزش‌دیده.

* دفترچه‌های خاطرات ساختاریافته (Structured diaries): ثبت‌های از پیش تعیین شده توسط خود یادگیرنده (مانند کیفیت و کمیت مطالعه).

* تحلیل خرد (Microanalysis): ارزیابی فرآیندهای تثبیت‌شده SRL در نقاط کلیدی قبل، حین و بعد از بازخورد.

* هدف: ارائه پنجره‌ای به اقدامات و واکنش‌های خودتنظیمی دانش‌آموزان در زمان واقعی و محیط‌های پویا.

  اعتبار‌سنجی روش‌های جدید:

* شواهد جدیدی وجود دارد که نشان می‌دهد معیارهای رویدادی حاصل از دفترچه‌های خاطرات ساختاریافته می‌توانند اعتبار بهتری نسبت به معیارهای خلاصه‌شده از مصاحبه‌ها داشته باشند؛ به ویژه در پیش‌بینی تفاوت‌ها بر اساس زمان‌بندی و انطباق فرآیندهای خودتنظیمی با الزامات کلاسی (مثلاً مطالعه در مقابل آمادگی برای امتحان).

* نیاز به تحقیقات بیشتر: همچنان چالش‌هایی در مورد تطبیق (Calibration) معیارهای خود-گزارشی با ردپاهای واقعی رفتار دانش‌آموز وجود دارد و نیاز به روش‌های متنوع‌تر وجود دارد.

این بخش اهمیت عملی آموزش SRL و چالش‌های مربوط به اندازه‌گیری آن را به خوبی برجسته می‌کند.

بخش چهارم

آینده پژوهش‌ها، نقش فناوری رایانه‌ای، نقش معلمان و تأثیرات خارج از مدرسه 

این بخش، دیدگاه‌های پیشرفته‌تری را در مورد پیاده‌سازی و عوامل زمینه‌ای SRL معرفی می‌کند.

تحلیل بخش چهارم: فناوری، آموزش، و عوامل زمینه‌ای در خودتنظیمی یادگیری

این بخش به سه حوزه کلیدی می‌پردازد که آینده پژوهش و کاربرد SRL را شکل می‌دهند: فناوری، نقش معلمان و تأثیرات اجتماعی خارج از مدرسه.

ایده اصلی ۱. نقش فناوری رایانه‌ای در مطالعه و ارتقای SRL

فناوری به‌مثابه ابزاری ایده‌آل برای مطالعه و تسهیل خودتنظیمی پذیرفته شده است.

  قابلیت‌های کلیدی کامپیوتر:

* تنظیم داربست‌ها: منوهای نرم‌افزاری می‌توانند به‌تدریج محو شوند (faded) تا یادگیرنده مستقل شود. یعنی در یک نرم‌افزار آموزشی یا یادگیری، وقتی کاربر (دانش‌آموز) دیگر به منوهای خاصی نیاز ندارد ـ مثلاً منوی تنظیمات یا راهنمای ابزار، این منوها به‌صورت خودکار محو یا پنهان می‌شوند تا رابط کاربری تمیزتر و تمرکز یادگیرنده بیشتر شود.

* ثبت داده‌ها: عملکرد و خروجی‌های یادگیرنده را می‌توان در فایل‌های پنهان یا آشکار ثبت کرد.

* بازخورد ارزشمند: نتایج عملکرد را می‌توان تحلیل، نمودار و در اشکال مختلف برای کشف کمبودهای زیربنایی ارائه داد.

  سه تلاش برجسته در به‌کارگیری فناوری:

- نرم‌افزار gStudy (Winne): این محیط طراحی شده است تا ابزارهای خودتنظیمی (مانند یادداشت‌برداری، برجسته‌سازی، نمودار سازی) را در اختیار دانش‌آموزان قرار دهد تا یاد بگیرند چگونه فرآیندهای خودتنظیمی سطح بالاتر را در حین مطالعه، “تقویت” (bootstrap) کنند.

- محیط فرا رسانه‌ای MetaTutor (Azevedo): این محیط برای آموزش در محیط‌های هایپرمدیا (چندرسانه‌ای غیرخطی و پیچیده) طراحی شده است. هدف آن مدل‌سازی، ردیابی و پرورش فرآیندهای خودتنظیمی مانند برنامه‌ریزی، فعال‌سازی دانش، نظارت فراشناختی و تأمل است. این ابزار تلاش می‌کند تا شواهد الکترونیکی (ردیابی کلیک‌ها) را با گزارش‌های شفاهی (Think-aloud protocols) مرتبط سازد.

- فناوری‌های پشتیبان تعاملی (Kitsantas & Dabbagh): استفاده از ابزارهایی مانند Skype، Weblogs، Wikis و… برای آموزش شش فرآیند کلیدی SRL در یک مدل آموزشی چهار مرحله‌ای (مشاهده، تقلید، کنترل، خودتنظیمی).

* نیاز آینده: علی‌رغم نتایج مثبت، هنوز مطالعات فراتحلیلی برای مقایسه اثرات نسبی این تلاش‌های رایانه‌ای مورد نیاز است.

ایده اصلی ۲. نقش معلمان (Role of Teachers)

تحقیقات اخیر بر نقش حیاتی معلمان در توسعه SRL دانش‌آموزان در کلاس و هنگام انجام تکالیف خارج از کلاس تأکید دارند.

* یافته‌های فراتحلیلی (Dignath et al., 2008): معلمان عادی کمتر از مربیان آزمایشی (متخصصانی که آموزش دیده‌اند) در انتقال مهارت‌های SRL مؤثر بوده‌اند.

* آموزش‌پذیری معلمان: با این حال، شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد معلمان عادی می‌توانند آموزش ببینند تا مهارت‌های SRL را (حتی در موضوعاتی مانند ریاضیات و در سطوح مختلف از ابتدایی تا دانشگاهی) به دانش‌آموزان منتقل کنند و نتایج معنی‌داری در قضاوت‌های خودی و دستاوردهای امتحانی به دست آورند.

* نیاز آینده: تحقیقات در مورد تأثیرات بلندمدت آموزش معلمان برای انتقال این مهارت‌ها محدود است و نیازمند بررسی بیشتری است.

ایده اصلی ۳. تأثیرات خارج از مدرسه (Out-of-School Influences)

این بخش به تأثیر عوامل اجتماعی محیطی بر رشد خودتنظیمی می‌پردازد.

* تأثیر محدود گروه‌های همسال: شواهد کمی نشان می‌دهد که گروه همسالان یا اشتغال پاره‌وقت تأثیر قابل توجهی بر رشد خودتنظیمی دارند.

* نقش محوری والدین: تحقیقات متعددی بر نقش والدین تأکید می‌کنند:

* نظارت و تعیین استانداردها: توسط والدین پیش‌بینی‌کننده قوی خودتنظیمی تحصیلی و رفتاری کودکان است که خود بر توسعه شناختی و اجتماعی تأثیر می‌گذارد.

* الگوسازی و حمایت: حمایت و الگوسازی والدین از خودتنظیمی پیش‌بینی‌کننده موفقیت کودکان در مدرسه است.

* حمایت از استقلال (Autonomy Support): والدینی که برای آغازگری و حل مسئله فرزندانشان ارزش قائل می‌شوند، مسیر پیش‌بینی‌کننده‌ای برای دستیابی تحصیلی از طریق باورهای انگیزشی فرزندانشان دارند. فرضیه این است که انگیزه‌های خودتنظیمی کودکان توسط والدین در قبل از مدرسه شکل گرفته و پس از آن نیز حمایت می‌شوند.

* مطالعات طولی: والدینی که مشارکت خود را در طول زمان افزایش دادند، کودکانی داشتند که انگیزه شایستگی شخصی‌شان افزایش یافته و مشکلات یادگیری‌شان کاهش یافته است.

* نیاز آینده: تمرکز آینده پژوهش باید بر تأثیر همکلاسی‌ها و سایر گروه‌های همسالان (بر خلاف تأثیر قوی والدین) باشد.

جمع‌بندی

- مفهوم‌سازی: SRL مجموعه‌ای از مهارت‌های فراشناختی، انگیزشی و رفتاری است که فرد برای دستیابی به اهداف یادگیری خود به کار می‌گیرد.

- اثربخشی آموزش: آموزش این مهارت‌ها، به‌ویژه هنگامی که فراشناختی و انگیزشی ترکیب شوند، اثربخشی بالایی دارد (اندازه‌های اثر بزرگ تا بسیار بزرگ). آموزش‌های سیستماتیک مانند SRSD در این زمینه موفق بوده‌اند.

- نقش آموزش‌دهندگان: مربیان تخصصی مؤثرتر از معلمان عمومی عمل می‌کنند، اما معلمان قابل آموزش هستند، هرچند اثرات بلندمدت آموزش آن‌ها نیاز به بررسی دارد.

- مسائل اندازه‌گیری: تمرکز از معیارهای گذشته‌نگر (پرسشنامه) به سمت معیارهای رویدادی (ردیابی کامپیوتری، فکر کردن با صدای بلند) تغییر کرده تا اعتبار عملکرد واقعی افزایش یابد.

- عوامل زمینه‌ای: والدین نقش حیاتی در توسعه زیربنای انگیزشی و خودتنظیمی دارند، در حالی که تأثیر همسالان کمتر روشن شده است.

- آینده پژوهش: آینده پژوهش‌ها به‌شدت وابسته به توسعه و استفاده از فناوری‌های رایانه‌ای (مانند gStudy و MetaTutor) است که می‌توانند محیط‌های مطالعه دقیق و قابل ثبت ایجاد کنند و همچنین نیاز به مطالعات طولی بر آموزش معلمان و تأثیرات همسالان وجود دارد.

بخش پنجم

تمایز بین خودتنظیمی یادگیری و خودتنظیمی فرآیندهای عملکرد

تحلیل بخش پنجم: تمایز بین SRL و خودتنظیمی عملکرد

این بخش به یک ابهام مفهومی در تحقیقات می‌پردازد و نیاز به تفکیک دقیق‌تر دو سازه مرتبط اما متمایز را مطرح می‌کند:

ایده اصلی ۱. تعریف و تفاوت‌ها:

سازه	تمرکز اصلی	هدف	محققان اصلی (متمرکز بر)
خودتنظیمی یادگیری (SRL)	تملک دانش و مهارت‌های مطلوب (مثبت)	کسب شایستگی‌هایی مانند مهارت نوشتن یا مهارت ورزشی.	محققان یادگیری (مانند Zimmerman)
خودتنظیمی فرآیندهای عملکرد	کنترل رفتارهای و هیجانات نامطلوب (منفی)	کنترل تکانشگری، ناتوانی در اراده (volition failures)، و کنترل احساسات یا اعتیادها.	محققان بالینی و رشدی

ایده اصلی ۲. همپوشانی و پیش‌بینی‌کنندگی:

* رفتارهایی مانند “تأخیر در ارضای فوری” (delay of gratification) و “پیشگیری از عود” (relapse prevention) به عنوان رفتارهای «خودکنترلی» تعریف می‌شوند و به حوزه عملکرد نزدیک‌ترند.

* سؤال کلیدی: آیا این جنبه‌های کنترل عملکرد، می‌توانند پیش‌بینی‌کننده موفقیت تحصیلی باشند؟

* شواهد متناقض/تکمیل‌کننده:

* تحقیقاتی مانند (Duckworth and Seligman, 2005) نشان می‌دهد که انضباط شخصی (Self-discipline) (مرتبط با کنترل عملکرد) پیش‌بینی‌کننده مهمی برای موفقیت تحصیلی است.

* اما شواهدی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد معیارهای SRL (مرتبط با فراشناخت و انگیزش) ممکن است پیش‌بینی‌کننده‌های بهتری باشند (زیمرمن و کیتسانتاس، ۲۰۱۴).

* نیاز آینده: تحقیقات آتی باید رابطه بین معیارهای خودتنظیمی یادگیری (کسب مثبت) و معیارهای خودتنظیمی عملکرد (اجتناب از منفی) را به‌طور شفاف بررسی کند.

خلاصه

- تکامل مفهومی: SRL از تمرکز بر فرآیندهای مجزا (مانند هدف‌گذاری) به مدل‌های یکپارچه‌تر تکامل یافته است که تعامل فرآیندهای فراشناختی و خود-انگیزشی را در بر می‌گیرد.

- کاربرد آموزشی: مدل‌های یکپارچه توجه مربیان را به خود جلب کرده‌اند تا دانش‌آموزان را در حوزه‌های تحصیلی و غیرتحصیلی فعال‌تر سازند.

- روش‌شناسی ارزیابی: اثربخشی مداخلات عمدتاً با استفاده از پرسشنامه‌ها و مصاحبه‌ها ارزیابی شده و فراتحلیل‌ها نتایج امیدوارکننده‌ای را گزارش کرده‌اند.

- چالش‌های آینده: با وجود موفقیت‌ها، سوالات مهمی در مورد اندازه‌گیری فرآیندهای خودتنظیمی در “زمان واقعی” (real time) باقی مانده است و روش‌های جدیدی برای ثبت و توضیح این داده‌های پویا در حال ظهور هستند.

جمع‌بندی نهایی

این متن، یک مرور جامع بر حوزه خودتنظیمی یادگیری (SRL) از دیدگاه زیمرمن ارائه می‌دهد که از تئوری‌های اصلی شروع شده، به ابزارهای اندازه‌گیری (پرسشنامه‌ها در مقابل داده‌های زمان واقعی)، اثربخشی مداخلات، نقش تسهیل‌گران (معلمان و والدین) و در نهایت، مرزهای مفهومی آتی رسیده است.

نکات اصلی

- اثربخشی قوی: مداخلات آموزش SRL دارای اندازه‌های اثر بزرگی هستند.

- فناوری به عنوان تسهیل‌گر: ابزارهایی مانند gStudy و MetaTutor برای مشاهده و آموزش فرآیندهای پیچیده در زمان واقعی حیاتی هستند.

- تأثیر محیطی: والدین یک عامل پیش‌بینی‌کننده قوی در شکل‌گیری انگیزه‌های خودتنظیمی هستند.

- چالش‌های آینده: تمایز دقیق بین کسب مهارت (SRL) و کنترل رفتار (Self-control)، نیاز به اندازه‌گیری‌های پویا و درک بلندمدت اثرات آموزش معلمان.

مجله اینترنتی روان تنظیم

Online Journal of Ravantanzim

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران

اولین مربی شناختی در ایران

لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید.

استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد.

Professional Email Signature

یادگیری خودتنظیم دیدگاه زیمرمن بری جی. زیمرمن اجزای اصلی یادگیری خودتنظیم تفکیک مفاهیم کلیدی در SRL مبتدی و متخصص نقش خود-انگیزش مسائل روش‌شناختی برنامه‌های مداخله نقش فناوری رایانه‌ای

محمود دلیر عبدی نیا Mahmood Dalir Abdinia پنج‌شنبه 6 آذر 1404 ساعت 16:45