مروری بر مدل فراشناختی-عاطفی یادگیری خودتنظیم (۲۰۲۴ ،۲۰۲۶)

اولین مربی شناختی در ایران

صفحه نخست   عملکرد برتر   آموزش و یادگیری   یادگیری خود تنظیم   فراشناخت

 مطالعه-خواندن   انگیزش و هیجان   سنجش و ارزشیابی   عصب روانشناسی

یکشنبه - 14 تیر 1405

مجله اینترنتی روان تنظیم

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مروری بر مدل فراشناختی-عاطفی یادگیری خودتنظیم (۲۰۲۴ ،۲۰۲۶)

آناستازیا افکلیدس و بنت ال. شوارتز (۲۰۲۴) در مجله Educational Psychology Review ، مروری جامع بر یکی از نظریه‌های تأثیرگذار در حوزه خودتنظیمی یادگیری (SRL) ارائه داده اند.

۱. جایگاه و اهمیت مقاله

این مقاله به دلیل موقعیت خاص خود از اهمیت بالایی برخوردار است:

 * بازبینی یک مدل بنیادین: این مقاله به مرور مدل MASRL می‌پردازد که اولین بار در سال ۲۰۱۱ توسط افکلیدس معرفی شد. بازبینی یک نظریه توسط خودِ خالق آن، فرصتی نادر برای درک عمیق‌تر ریشه‌ها، تحولات و چشم‌اندازهای آن فراهم می‌کند.

 * انتشار در مجله‌ای معتبر: مجله Educational Psychology Review یکی از نشریات برجسته در حوزه روان‌شناسی تربیتی است که اعتبار علمی مقاله را تضمین می‌کند.

 * نویسندگان صاحب‌نظر: آناستازیا افکلیدس، خالق مدل MASRL و یکی از چهره‌های شاخص در حوزه فراشناخت و خودتنظیمی، و بنت شوارتز، از محققان شناخته‌شده در حوزه فراشناخت، نویسندگان این مقاله هستند.

۲. تحلیل محتوای مقاله

بر اساس اطلاعات موجود، افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴) به بررسی ابعاد مختلف مدل MASRL می‌پردازند:

۲.۱. خاستگاه و پیشینه نظری (Origins)

مقاله به سؤالات الهام‌بخش در شکل‌گیری مدل و ریشه‌های نظری آن می‌پردازد. نکته کلیدی که مدل MASRL را متمایز می‌سازد، تأکید بر تجارب فراشناختی (Metacognitive Experiences) و تجارب ذهنی دیگر مانند تجارب انگیزشی و عاطفی به عنوان مؤلفه‌های حیاتی خودتنظیمی یادگیری است. به عبارت دیگر، در این مدل، فراشناخت، انگیزش و عاطفه به‌جای عملکرد مستقل، در تعامل با یکدیگر در نظر گرفته می‌شوند.

۲.۲. ساختار دو سطحی مدل (Development)

یکی از ویژگی‌های برجسته مدل MASRL که افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴) به آن پرداخته اند، تفکیک دو سطح برای خودتنظیمی یادگیری است:

 * سطح شخص (Person Level): این سطح شامل ویژگی‌های نسبتاً پایدار فرد مانند باورهای فراشناختی، خودپنداره، انگیزه و هیجانات به‌عنوان صفات شخصیتی است. این ویژگی‌ها، خودتنظیمی را به‌صورت بالا به پایین (Top-Down) هدایت می‌کنند؛ به این معنا که برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری اولیه بر اساس این ویژگی‌ها صورت می‌گیرد.

 * سطح تکلیف × شخص (Task × Person Level): این سطح، به پردازشِ لحظه‌ای و ویژه یک تکلیف خاص اشاره دارد. در این سطح، تجارب فراشناختی (مانند احساس دشواری) و حالت‌های عاطفیِ برخط (Online Affective States) نقش اصلی را ایفا می‌کنند و زمینه‌ساز خودتنظیمی پایین به بالا (Bottom-Up) می‌شوند. به عبارت دیگر، بازخورد ذهنی حاصل از انجام تکلیف، منجر به تصمیمات کنترلی مانند تغییر راهبرد، افزایش تلاش یا مدیریت زمان می‌شود.

افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴) به روابط دوسویه بین این دو سطح نیز اشاره دارند؛ به‌طوری‌که نتایج حاصل از سطح تکلیف × شخص، می‌تواند ویژگی‌های سطح شخص را به‌روز کند.

۲.۳. کاربردها و جهت‌های آینده (Future Directions)

افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴) به کاربردهای مدل MASRL در محیط‌های آموزشی و تعامل معلم-دانش‌آموز می‌پردازند و همچنین سؤالات و موضوعات باز برای تحقیقات آینده را مورد بحث قرار می‌دهند. شواهد نشان می‌دهد که این مدل، چارچوبی نظری برای پژوهش‌های جدید، از جمله استفاده از یادگیری تحلیلی (Learning Analytics) و هوش مصنوعی برای سنجش فرآیندهای خودتنظیمی در محیط‌های یادگیری دیجیتال فراهم می‌کند.

به‌عنوان نمونه، افکلیدس و  همکاران در سال ۲۰۲۶ به بررسی گنجاندن مفهوم فراانگیزش (Metamotivation) در مدل MASRL پرداخته است که نشان‌دهنده ظرفیت این مدل برای گسترش و همگامی با تحولات نظری است.

۳. جمع‌بندی و ارزیابی انتقادی

مقاله افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴)  یک منبع ارزشمند برای پژوهشگران، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و متخصصان حوزه روان‌شناسی تربیتی و علوم یادگیری است. نقاط قوت این مقاله عبارتند از:

1.                   جامعیت: مروری کامل بر تاریخچه، ساختار و کاربردهای یک مدل تأثیرگذار ارائه می‌دهد.

2.                   رویکرد فرآیندمحور: با تأکید بر "تجارب" و "تعاملات پویا"، نگاهی پویاتر و واقع‌بینانه‌تر به فرآیند یادگیری نسبت به مدل‌های صرفاً شناختی ارائه می‌کند.

3.                   ارتباط با فناوری‌های نوین: مدل MASRL قابلیت بالایی برای عملیاتی‌سازی در محیط‌های دیجیتال و استفاده از داده‌های چندوجهی (Multimodal Data) برای سنجش و پشتیبانی از خودتنظیمی یادگیری دارد.

نکته قابل تأمل: با وجود تأکید مدل بر نقش عواطف و انگیزش، سنجش این مؤلفه‌های ذهنی و پنهان همچنان چالش‌برانگیز است. بااین‌حال، افکلیدس و  همکاران (۲۰۲۶)  با مطرح کردن سؤالات باز، راه را برای پژوهش‌های آینده در جهت روشن‌تر کردن این ابعاد هموار می‌سازند.

---

بسط و تکمیل تحلیل بر اساس سه محور کلیدی مدل MASRL

۱. تعامل عاطفه، انگیزش و فراشناخت (Interaction of Affect, Motivation, and Metacognition)

مدل MASRL با عبور از نگاه سنتی که فراشناخت، انگیزش و عاطفه را به‌عنوان سازه‌های مجزا و مستقل در نظر می‌گرفت، یک رویکرد یکپارچه و تعاملی را ارائه می‌دهد. مقاله با بازبینی این مدل، به‌صراحت بر این نکته تأکید می‌کند که:

تجارب فراشناختی (مانند احساس آشنایی با مطلب، احساس دشواری درک مطلب، یا قضاوت درباره یادگیری) نه‌تنها شناختی‌اند، بلکه بار عاطفی و انگیزشی نیز دارند. برای مثال، وقتی دانش‌آموزی احساس می‌کند مطلبی را "نمی‌فهمد"، این احساس فراشناختی با عواطفی مانند اضطراب یا ناامیدی همراه می‌شود و به‌طور هم‌زمان انگیزه او را برای ادامه تلاش یا تغییر راهبرد تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مقاله اشاره می‌کند که این تعامل دوسویه است:

 * از فراشناخت به عاطفه و انگیزش: قضاوت‌های فراشناختی دربارۀ پیشرفت یادگیری، حالت‌های عاطفی (مثلاً غرور یا شرم) و باورهای انگیزشی (مثلاً خودکارآمدی) را شکل می‌دهند.

 * از عاطفه و انگیزش به فراشناخت: حالت‌های عاطفی مثبت (مثل علاقه) می‌توانند دقت نظارت فراشناختی را افزایش دهند، درحالی‌که اضطراب شدید ممکن است منجر به قضاوت‌های نادرست درباره میزان یادگیری شود.

 * نکته ظریف مدل: این تعاملات در سطح تکلیف × شخص (لحظه‌به‌لحظه) اتفاق می‌افتند و به‌عنوان "داده‌های ورودی" برای فرآیندهای کنترل (مانند تصمیم به مطالعه مجدد، تغییر راهبرد، یا توقف تلاش) عمل می‌کنند. به عبارتی، عاطفه و انگیزش صرفاً حاشیه‌ای نیستند، بلکه بخشی از هستۀ اصلی پردازش فراشناختی محسوب می‌شوند.

---

۲. دو سطح خودتنظیمی یادگیری (Two Levels of SRL)

افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴)  به‌خوبی ساختار سلسله‌مراتبی مدل MASRL را تبیین می‌کنند که آن را از بسیاری از مدل‌های دیگر متمایز می‌سازند:

سطح اول: سطح شخص (Person Level) – خودتنظیمی بالا به پایین (Top-Down)

 * این سطح شامل ویژگی‌های نسبتاً پایدار یادگیرنده است:

 - باورهای فراشناختی (مثلاً نظریه‌های ضمنی درباره هوش)

 - خودپنداره تحصیلی

 - انگیزش به‌عنوان صفت (مثلاً جهت‌گیری هدفی ترجیحی)

 - عواطف به‌عنوان خصلت (مثلاً گرایش به اضطراب امتحان)

این ویژگی‌ها، چارچوب مرجع اولیه را تعیین می‌کنند و بر برنامه‌ریزی، هدف‌گزینی و انتخاب راهبردهای کلی در شروع یک تکلیف تأثیر می‌گذارند (مسیر بالا به پایین).

سطح دوم: سطح تکلیف × شخص (Task × Person Level) – خودتنظیمی پایین به بالا (Bottom-Up)

این سطح، پردازش ویژه تکلیف و وابسته به بافت است و شامل:

 * تجارب فراشناختی برخط (Online): مانند قضاوت‌های لحظه‌ای درباره درک مطلب یا تخمین زمان موردنیاز.

 * حالت‌های عاطفی برخط (Online Affective States): مانند خستگی، کسالت، یا هیجان ناشی از چالش‌های تکلیف.

 * این تجارب و حالات، حاصل تعامل بین ویژگی‌های فرد و ماهیت خاص تکلیف هستند. آنها به‌عنوان حسگرهای زیستی-شناختی عمل می‌کنند و بازخورد لحظه‌ای درباره "چگونگی پیشرفت یادگیری" فراهم می‌آورند.

 * این بازخورد از طریق فرآیندهای نظارت (Monitoring) و کنترل (Control)، خودتنظیمی پایین به بالا را هدایت می‌کند؛ به این معنا که اگر نظارت نشان دهد پیشرفت مطلوب نیست، کنترل اقداماتی مانند افزایش تلاش، تغییر راهبرد یا درخواست کمک را فعال می‌کند.

 * تعامل پویا بین دو سطح: افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴)  تأکید دارند که این دو سطح به‌صورت خطی عمل نمی‌کنند، بلکه در یک چرخه پویا قرار دارند. نتایج حاصل از سطح تکلیف × شخص (مثلاً موفقیت یا شکست در یک تکلیف) می‌تواند به‌مرور زمان، ویژگی‌های سطح شخص (مثلاً خودکارآمدی) را تعدیل یا بازسازی کند.

---

۳. نقش نظارت و کنترل در خودتنظیمی پایین به بالا (Monitoring and Control Processes)

افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴)  نقش محوری نظارت (Monitoring) و کنترل (Control) را به‌عنوان موتور محرک خودتنظیمی در سطح تکلیف × شخص برجسته می‌سازد:

 * نظارت (Monitoring): به فرآیندهای جمع‌آوری اطلاعات درباره پیشرفت یادگیری اشاره دارد. در مدل MASRL، نظارت نه‌تنها شامل نظارت شناختی (مثلاً ارزیابی میزان فهم مطلب) بلکه نظارت فراشناختی (مثلاً احساس دانستن) و نظارت عاطفی-انگیزشی (مثلاً تشخیص افزایش اضطراب یا کاهش انگیزه) نیز می‌شود. این نظارت چندبعدی، داده‌های غنی‌تری را برای تصمیم‌گیری فراهم می‌کند.

 * کنترل (Control): به اقداماتی اشاره دارد که یادگیرنده برای تنظیم فرآیند یادگیری خود انجام می‌دهد. مقاله بر این نکته تأکید دارد که کنترل در مدل MASRL صرفاً شناختی نیست، بلکه شامل:

 - کنترل فراشناختی: مانند انتخاب راهبردهای مطالعه جدید یا تنظیم سرعت یادگیری.

 - کنترل عاطفی-انگیزشی: مانند استفاده از خودگویی مثبت برای کاهش اضطراب یا تنظیم هدف‌های خرد برای افزایش انگیزه.

 * ارتباط نظارت و کنترل با تعامل عاطفه-انگیزش-فراشناخت: نکته کلیدی مقاله این است که کیفیت نظارت، به‌شدت تحت تأثیر حالت‌های عاطفی و انگیزشی قرار دارد و برعکس، موفقیت یا شکست در اجرای کنترل، بازخورد عاطفی و انگیزشی جدیدی تولید می‌کند. برای مثال:

 - اگر نظارت نشان دهد که "پیشرفت خوب است" و کنترل موفقیت‌آمیز باشد (مثلاً راهبرد مؤثر انتخاب شود)، این امر منجر به عواطف مثبت و افزایش خودکارآمدی می‌شود که چرخه مثبت خودتنظیمی را تقویت می‌کند.

 - اگر نظارت نشان دهد "پیشرفت نامطلوب است" و کنترل ناموفق باشد (مثلاً تغییر راهبرد بی‌نتیجه باشد)، عواطف منفی و کاهش انگیزه رخ می‌دهد که چرخه منفی را ایجاد می‌کند.

---

جمع‌بندی نهایی بر اساس سه محور

آنچه مقاله افکلیدس و  شوارتز (۲۰۲۴) را به‌عنوان یک اثر برجسته معرفی می‌کند، ترکیب هوشمندانه این سه محور در یک چارچوب پویا و فرآیندمحور است:

محور کلیدی	نقش در مدل MASRL
تعامل عاطفه-انگیزش-فراشناخت	هستۀ پردازش لحظه‌ای یادگیری؛ این سه سازه در هم تنیده شده‌اند و به‌طور هم‌زمان بر نظارت و کنترل تأثیر می‌گذارند.
دو سطح شخص و تکلیف × شخص	بستری برای درک چگونگی تعامل ویژگی‌های پایدار فرد با الزامات خاص تکلیف، و تولید بازخورد برای خودتنظیمی.
نظارت و کنترل پایین به بالا	مکانیسم اجرایی که داده‌های حاصل از تعامل سه‌گانه را به اقدامات خودتنظیمی عینی تبدیل می‌کند و چرخه یادگیری را هدایت می‌نماید.

این مدل، برخلاف مدل‌های سنتی که بر فرآیندهای سرد و شناختی صرف تأکید دارند، ابعاد گرم و عاطفی یادگیری را به‌عنوان نیروهای محرکه اصلی در نظر می‌گیرد و چارچوبی غنی برای پژوهش‌های آینده، به‌ویژه در حوزه‌های یادگیری دیجیتال، هوش مصنوعی آموزشی، و طراحی محیط‌های یادگیری شخصی‌ساز فراهم می‌آورد.

گنجاندن فرآانگیزش در مدل MASRL

در سال ۲۰۲۶ آناستازیا افکلیدس، الفتریا گونیدا و ایو کیکاس در مجله Educational Psychology Review، گام مهمی در توسعۀ نظری مدل MASRL برمی‌دارند و مفهوم فرآانگیزش (Metamotivation) را به‌عنوان مؤلفه‌ای مکمل و ضروری به آن اضافه می‌کند.

---

۱. ضرورت گنجاندن فرآانگیزش در مدل MASRL

افکلیدس و  همکاران (۲۰۲۶)  با استناد به این نکته که نظریۀ خودتنظیمی یادگیری (SRL) بر اهمیت (فرا)شناخت، انگیزش و هیجانات در یادگیری تأکید دارد، استدلال می‌کنند که مفهوم فرآانگیزش – یعنی نظارت و کنترل بر انگیزش – می‌تواند معادل انگیزشی فراشناخت باشد و تصویر کامل‌تری از فرآیندهای SRL ارائه دهد.

به‌بیان دیگر، همان‌گونه که فراشناخت به "تفکر درباره تفکر" اشاره دارد، فرآانگیزش به "تفکر درباره انگیزش" و تنظیم آن اشاره می‌کند. افزودن این لایه به مدل MASRL، خلأ موجود در نسخۀ اولیه مدل (افکلیدس، ۲۰۱۱) را که انگیزش را عمدتاً به‌عنوان برونداد تعامل فراشناخت و عاطفه در نظر می‌گرفت، پر می‌کند.

---

۲. سه شکل فرآانگیزش (Three Forms of Metamotivation)

افکلیدس و  همکاران (۲۰۲۶)  پیشنهاد می‌کنند که فرآانگیزش در سه شکل مشخص ظاهر می‌شود:

شکل فرآانگیزش	توضیح	سطح عملکرد در مدل MASRL
دانش فراآنگیزشی (Metamotivational Knowledge)	باورهای نسبتاً پایدار فرد دربارۀ ماهیت انگیزش، رابطۀ انواع انگیزش با عملکرد، راهبردهای تنظیم انگیزش، و خودکارآمدی در تنظیم انگیزش.	سطح شخص (Person Level) – ویژگی‌های پایدار
تجارب فراآنگیزشی (Metamotivational Experiences)	احساسات و قضاوت‌های لحظه‌ای و برخط درباره وضعیت انگیزشی خود در حین انجام تکلیف (مثلاً احساس بی‌حوصلگی یا احساس "درگیر بودن").	سطح تکلیف × شخص (Task × Person Level) – پردازش ویژه تکلیف
راهبردهای تنظیم انگیزش (Motivation Regulation Strategies)	اقدامات عمدی که فرد برای حفظ، افزایش یا تغییر وضعیت انگیزشی خود در حین انجام تکلیف به‌کار می‌گیرد (مثلاً خودگویی انگیزشی، تغییر محیط، یا تنظیم اهداف خرد).	سطح تکلیف × شخص (Task × Person Level) – خروجی‌های کنترلی

این سه شکل، زنجیره‌ای از "دانش پایدار" تا "تجربۀ لحظه‌ای" تا "اقدام کنترلی" را تشکیل می‌دهند.

---

۳. سطوح عملکرد در مدل MASRL

مطابق با ساختار دو سطحی مدل MASRL، افکلیدس و  همکاران (۲۰۲۶)  به‌صراحت بیان می‌کنند که:

 * دانش فراآنگیزشی در سطح شخص (Person Level) جای می‌گیرد؛ زیرا به‌عنوان یک ویژگی نسبتاً پایدار، بستر اولیۀ خودتنظیمی بالا به پایین (Top-Down) را فراهم می‌کند. برای مثال، باور فرد به اینکه "انگیزه قابل تغییر است" (ذهنیت رشد) بر برنامه‌ریزی اولیۀ او برای مواجهه با یک تکلیف چالش‌برانگیز تأثیر می‌گذارد.

 * تجارب فراآنگیزشی و راهبردهای تنظیم انگیزش در سطح تکلیف × شخص (Task × Person Level) عمل می‌کنند؛ زیرا به‌طور خاص به پردازش تکلیف وابسته هستند. تجارب فراآنگیزشی (مانند احساس بی‌حوصلگی) در تعامل با تجارب فراشناختی (مانند احساس دشواری) و هیجانات، به‌عنوان ورودی برای فرآیندهای نظارت و کنترل عمل می‌کنند و می‌توانند به استفاده از راهبردهای تنظیم انگیزش (مانند افزایش جذابیت تکلیف) منجر شوند.

نکته مهم آنکه افکلیدس و  همکاران (۲۰۲۶) تأکید می‌کنند تجارب فراآنگیزشی ممکن است با تجارب فراشناختی یا هیجانات همپوشانی یا تعامل داشته باشند و به‌تبع آن، تصمیمات کنترلی می‌توانند اختصاصاً به انگیزش مربوط باشند یا به حوزه فراشناخت سرریز شوند. این نکته نشان‌دهندۀ یکپارچگی عمیق مؤلفه‌ها در مدل MASRL است.

---

۴. مفاهیم و جهت‌های آینده

افکلیدس و  همکاران (۲۰۲۶) همچنین به کاربردهای نظری و عملی این بسط نظری می‌پردازد:

 * توسعۀ نظری: گنجاندن فرآانگیزش، مدل MASRL را به مدلی جامع‌تر تبدیل می‌کند که هم‌ارز فراشناخت را برای انگیزش نیز در نظر دارد و امکان مدل‌سازی دقیق‌تری از چرخه‌های خودتنظیمی فراهم می‌آورد.

 * تمرین آموزشی: درک سه شکل فرآانگیزش به مربیان کمک می‌کند تا مداخلات هدفمندتری طراحی کنند؛ مثلاً:

 - ارتقاء دانش فراآنگیزشی از طریق آموزش مستقیم دربارۀ انواع انگیزش و راهبردهای تنظیم آن.

 - کمک به دانش‌آموزان برای شناسایی و تفسیر دقیق تجارب فراآنگیزشی خود در حین یادگیری.

 - آموزش راهبردهای تنظیم انگیزش به‌عنوان بخشی از مهارت‌های خودتنظیمی.

 * پژوهش‌های آینده: افکلیدس و  همکاران (۲۰۲۶) مسیرهای جدیدی برای پژوهش می‌گشایند، از جمله سنجش تعامل بین سه شکل فرآانگیزش، بررسی تفاوت‌های فردی در دانش فراآنگیزشی، و طراحی مداخلات مبتنی بر این چارچوب در محیط‌های یادگیری دیجیتال.

---

جمع‌بندی

مقاله سال ۲۰۲۶ افکلیدس و همکاران، با افزودن مؤلفۀ فرآانگیزش به مدل MASRL، گامی اساسی در تکامل این نظریه برمی‌دارد. این بسط با تفکیک سه شکل فرآانگیزش (دانش، تجارب، و راهبردها) و جای‌دهی دقیق آنها در دو سطح مدل (شخص و تکلیف × شخص)، چارچوبی غنی‌تر و پویاتر برای درک خودتنظیمی یادگیری ارائه می‌دهد و راه را برای پژوهش‌ها و کاربردهای آموزشی نوین هموار می‌کند.

منابع

The Original Model (MASRL) Efklides, A. (2011). Interactions of metacognition with motivation and affect in self-regulated learning: The MASRL model. *Educational Psychologist, 46*(1), 6–25.  The Revisit Model (MASRL) Efklides, A., & Schwartz, B. L. (2024). Revisiting the metacognitive and affective model of self-regulated learning: Origins, development, and future directions. *Educational Psychology Review, 36*(2), Article 61.  The Metamotivation (2026) Efklides, A., Gonida, E. N., & Kikas, E. (2026). Metamotivational processes in self-regulated learning: Exploring the implications for research, theory, and educational practice. *Educational Psychology Review, 38*(1), Article 53.

مجله اینترنتی روان تنظیم

Online Journal of Ravantanzim

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران

اولین مربی شناختی در ایران

لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید.

استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد.