خلاصه‌ای از چارچوب ملی مشاوره مدارس بر اساس مدل ASCA

صفحه نخست   عملکرد برتر   آموزش و یادگیری   یادگیری خود تنظیم   فراشناخت 

 مطالعه-خواندن   انگیزش و هیجان   سنجش و ارزشیابی   عصب روانشناسی

یکشنبه 04 آبان 1404

مجله اینترنتی روان تنظیم

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

راهنمایی و مشاوره

مشاوره مدارس

خلاصه‌ای از چارچوب ملی مشاوره مدارس بر اساس مدل ASCA

(انجمن مشاور مدرسه امریکا)

بخش اول: تعریف و جایگاه مشاور مدرسه

مشاوران مدرسه، مربیان دارای گواهینامه/مجوز هستند که با اجرای یک برنامه جامع مشاوره مدرسه، موفقیت دانش‌آموزان را برای همه بهبود می‌بخشند.

مشاور مدرسه یک معلم خاص نیست، بلکه متخصصی است که آموزش دیده تا با استفاده از دانش روان‌شناسی، هدایت تحصیلی و رشد فردی، دانش‌آموزان را در همه جنبه‌ها (تحصیلی، اجتماعی، عاطفی و شغلی) کمک کند.

او معمولاً مجوز رسمی دارد (مثل کارشناسی ارشد مشاوره) و باید برنامه‌ای نظام‌مند و علمی را در مدرسه اجرا کند — نه اینکه صرفاً مشاوره بدهد، بلکه کل سیستم مدرسه را در جهت موفقیت همه دانش‌آموزان هدایت کند.

بخش دوم: سطح کاری و نسبت ایده‌آل

شاغل در تمام سطوح: ابتدایی، میانه، دبیرستان

حجم کار ایده‌آل ۲۵۰:۱ یعنی هر مشاور برای حدود ۲۵۰ دانش‌آموز.

همچنین در سمت‌های نظارتی منطقه‌ای یا آموزشی فعالیت دارند.

مشاوران در همه مقاطع تحصیلی وجود دارند. در مدارس کوچک‌تر شاید یک نفر، در مناطق آموزشی بزرگ چند نفر. نسبت ۲۵۰ به ۱ استانداردی است که ASCA پیشنهاد می‌کند تا مشاور بتواند واقعاً به هر دانش‌آموز توجه کن.

آن‌ها گاهی علاوه بر کار مدرسه، در سطح ناحیه آموزشی هم وظیفه نظارت یا برنامه‌ریزی دارند (مثلاً طراحی سیستم مشاوره همه مدارس منطقه).

بخش سوم: صلاحیت و استانداردها

داشتن مدرک کارشناسی ارشد در مشاوره مدرسه  

رعایت استانداردهای صدور مجوز کشوری

آموزش مداوم  

رعایت اخلاق حرفه‌ای ASCA

مشاوره مدرسه حرفه‌ای کاملاً تخصصی است. مشاور باید تحصیلات مرتبط، مجوز کاری، و تعهد اخلاقی داشته باشد. اخلاق حرفه‌ای شامل حفظ محرمانگی، بی‌طرفی، عدالت، و پرهیز از قضاوت شخصی نسبت به دانش‌آموزان است.

بخش چهارم: مشاور به عنوان عضو تیم رهبری مدرسه

مشاور مدرسه جزو تیم رهبری مدرسه است و هدفش ترویج «فرهنگ موفقیت برای همه» است. یعنی مشاور فقط انفرادی با دانش‌آموز کار نمی‌کند، بلکه در تصمیم‌گیری‌های مدرسه شرکت دارد. مثلاً در طراحی برنامه درسی، یا برنامه ضد‌خشونت، یا حمایت از دانش‌آموزان آسیب‌پذیر نقش مشورتی و راهبردی دارد.

بخش پنجم: اهداف کار مشاور

راهبردهای پیشرفت تحصیلی  

مدیریت احساسات و روابط بین‌فردی  

برنامه‌ریزی تحصیلی و شغلی پس از متوسطه

مشاور مدرسه سه محور را پوشش می‌دهد: تحصیلی (کمک به موفقیت در درس، برنامه‌ریزی، هدف‌گذاری)؛ اجتماعی/عاطفی (مقابله با استرس، حل تعارض، رشد شخصی)؛ شغلی (شناخت علایق، انتخاب رشته و مسیر آینده: آموزش عالی، نظامی، نیروی کار).

بخش ششم: وظایف مشاوره‌ای روزمره

لیست فعالیت‌ها:

جلسات برنامه‌ریزی تحصیلی با هر دانش‌آموز  

برگزاری درس‌های مشاوره در کلاس  

دادن مشاوره کوتاه‌مدت

ارجاع دانش‌آموزان به متخصصان در صورت نیاز بلندمدت  

همکاری با والدین، معلمان و مدیران  

تحلیل داده‌های عملکرد دانش‌آموزان  

شرکت در جلسات آموزش انفرادی (برای دانش‌آموزان با نیاز ویژه)

مشاور فقط گوش‌دهنده نیست؛ او تحلیلگر داده و طراح برنامه نیز هست. مثلاً با بررسی نمرات، غیبت‌ها و رفتارها، مشکلات سیستماتیک را تشخیص و پیشنهاد اصلاح می‌دهد.

مهم‌ترین قسمت عملی نقش مشاور مدرسه— «آنچه واقعاً انجام می‌دهد».  

۱. جلسات برنامه‌ریزی تحصیلی با هر دانش‌آموز

کمک به هر دانش‌آموز برای شناخت نقاط قوت و ضعف خود، انتخاب درست دروس، و طراحی مسیر تحصیلی آینده.  

نمونه‌های عملی:

تنظیم برنامه درسی برای سال تحصیلی آینده؛  

شناسایی دانش‌آموزان در معرض افت تحصیلی و ارائه‌ی راه‌حل؛  

مشاوره در انتخاب رشته دبیرستان یا دانشگاه.  

نقش مشاور: راهنما و مربی تصمیم‌گیری منطقی، نه تصمیم‌گیرنده به جای دانش‌آموز.

۲. برگزاری درس‌های مشاوره در کلاس

آموزش مهارت‌های زندگی به همه دانش‌آموزان، نه فقط آن‌هایی که مشکل دارند.  

موضوعات رایج:

مدیریت زمان  

مهارت ارتباط مؤثر  

کنترل خشم و اضطراب  

تصمیم‌گیری اخلاقی  

احترام به تفاوت‌ها و پیشگیری از زورگویی  

مشاوره به همه دانش‌آموزان ارائه می‌شود؛ یعنی مشاوره عمومی برای رشد اجتماعی-عاطفی کل مدرسه.

۳. دادن مشاوره کوتاه‌مدت

پاسخ سریع به نیازهای فوری یا موقتی دانش‌آموزان.   

نمونه‌ها:

اختلاف با دوست یا معلم؛  

اضطراب امتحان؛  

عزاداری یا بحران خانوادگی لحظه‌ای؛  

احساس بی‌انگیزگی یا کاهش تمرکز.  

تمرکز بر «حمایت و راهنمایی فوری» است، نه درمان بلندمدت روان‌شناختی (که وظیفه روان‌شناس بالینی است).

۴. ارجاع دانش‌آموزان به متخصصان در صورت نیاز بلندمدت

حمایت عمیق‌تر برای مواردی که از چارچوب مدرسه فراتر می‌روند.   

مثال ها: 

افسردگی یا اضطراب مزمن،  

مشکلات یادگیری (نظیر ADHD یا اختلال خواندن)،  

شرایط خانوادگی پیچیده.  

مشاور مدرسه در این حالت هماهنگ‌کننده است؛ یعنی مشکل را شناسایی و به مشاور و روان‌شناس بالینی یا پزشک ارجاع می‌دهد تا درمان تخصصی انجام شود.

۵. همکاری با والدین، معلمان و مدیران

ایجاد همسویی بین خانه و مدرسه برای بهبود وضعیت دانش‌آموز.  

شامل:

برگزاری جلسات مشترک والدین-معلم-مشاور 

ارائه راهکارهایی به معلمان برای مدیریت مؤثر با دانش‌آموزان حساس یا پرچالش  

آموزش خانواده‌ها برای حمایت تحصیلی و عاطفی.  

مشاور در واقع “حلقه ارتباطی” بین تمام اجزای مدرسه و خانواده است.

۶. تحلیل داده‌های عملکرد دانش‌آموزان

شناسایی الگوهای پنهان در موفقیت یا مشکل دانش‌آموزان.   

نوع داده‌ها:

نمرات درسی،  

میزان غیبت،  

گزارش‌های انضباطی،  

یا نتایج نظرسنجی‌های مدرسه.  

مشاور با تحلیل داده‌ها متوجه می‌شود مثلاً افت ناگهانی نمرات در یک پایه به دلیل استرس امتحان است یا کمبود خواب یا مشکل تدریس — سپس دخالت هدفمند انجام می‌دهد.

۷. شرکت در جلسات آموزش انفرادی

حمایت از دانش‌آموزان دارای نیازهای ویژه (نظیر اختلال یادگیری، جسمی یا رفتاری) با برنامه آموزشی شخصی‌سازی‌شده.  

نقش مشاور:

بررسی نقاط قوت/ضعف دانش‌آموز،  

همکاری با تیم تخصصی (روان‌شناس آموزشی، معلم ویژه، خانواده)،  

اطمینان از اینکه اهداف واقع‌بینانه و قابل‌ارزیابی هستند.  

هدف این است که هیچ دانش‌آموزی به خاطر تفاوت‌هایش از پیشرفت باز نماند.

جمع‌بندی وظایف مشاوره‌ای

تمام این فعالیت‌ها زیر چتر یک هدف کلی قرار دارند:

تضمین موفقیت تحصیلی، عاطفی و اجتماعی همه‌ی دانش‌آموزان از طریق حمایت، آموزش و همکاری نظام‌مند.

مشاور مدرسه با ترکیب مهارت‌های آموزشی، تحلیلی و ارتباطی، پلی می‌سازد بین نیازهای دانش‌آموزان و ظرفیت‌های کل مدرسه.

بخش هفتم: نقش مشاور در طراحی و پیاده‌سازی برنامه

مشاوران برنامه‌هایی طراحی می‌کنند که با اهداف مدرسه هماهنگ باشد. در مدل ASCA چهار محور تعریف، ارائه، مدیریت، ارزیابی (Define, Deliver, Manage, Assess) استفاده می شود.

تعریف (Define): روشن‌سازی نقش و اهداف مشاوره.

ارائه (Deliver): اجرای برنامه برای همه دانش‌آموزان.

مدیریت (Manage): سازماندهی منابع، زمان، برنامه‌ریزی.

ارزیابی (Assess): سنجش اثربخشی برنامه.

ابزارهایی مانند «طرح درس»، «تقویم مشاوره»، «شورای مشورتی» به انسجام کار کمک می‌کنند.

این بخش، قلب مدل ASCA است، زیرا دقیقاً نحوه‌ی طراحی، اجرا، نظارت و ارزیابی برنامه‌های مشاوره مدرسه را تعیین می‌کند.  

در ادامه توضیح هر محور و ابزارهای اجرایی ‌آن را به صورت تحلیلی و کاربردی می‌آورم تا هم به فهم عمیق‌تر مدل کمک کند و هم برای مستندسازی آموزشی (مثلاً در کارگاه یا گزارش مشاوره) قابل استفاده باشد.

نقش مشاور در طراحی و پیاده‌سازی برنامه بر اساس مدل ASCA

مدل ASCA بر این باور است که مشاوره مؤثر، نه بر اساس واکنش به مشکلات روزمره، بلکه با برنامه‌ریزی پیش‌گیرانه و نظام‌مند طراحی می‌شود.  

به همین دلیل، هر مشاور مدرسه باید فعالیت خود را در چهار محور اجرایی زیر سامان دهد:

۱. تعریف (Define) – روشن‌سازی ماهیت و اهداف برنامه

در این مرحله، مشاور باید مرزهای نقش خود، چشم‌انداز، مأموریت و فلسفه‌ی کاری را تعیین کند.

اقدامات کلیدی:

تدوین بیانیه مأموریت مشاوره مدرسه که با مأموریت کل مدرسه هم‌راستا باشد؛  

تعریف استانداردهای ذهنیت و رفتار موفق

تعیین انتظارات واقع‌بینانه از مشاور (چه کارهایی انجام می‌دهد و چه کارهایی خارج از حیطه اوست)؛  

آموزش این نقش به کارکنان مدرسه و والدین تا برداشت نادرست از "وظیفه مشاور" برطرف شود.

نتیجه، همه درک مشترکی از مأموریت مشاوره و اهداف آن پیدا می‌کنند.

۲. ارائه خدمات (Deliver) – اجرای خدمات برای همه دانش‌آموزان

در این محور، مشاور برنامه طراحی‌شده را به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم اجرا می‌کند.

خدمات مستقیم:

آموزش‌های کلاسی و کارگاه‌های مهارت‌های زندگی؛  

مشاوره فردی و گروهی؛  

مداخلات حمایتی در موقعیت‌های بحرانی.

خدمات غیرمستقیم:

همکار‌ی با معلمان و اولیا؛  

ارجاع موارد خاص به متخصصان خارج از مدرسه؛  

پیگیری نتایج پس از مداخله.

هدف، تضمین دسترسی همه دانش‌آموزان به حمایت روانی، آموزشی و اجتماعی مورد نیاز است.

۳. مدیریت (Manage) – سازماندهی، برنامه‌ریزی و استفاده از داده

در این مرحله، مشاور باید ساختاری منسجم برای اجرای مؤثر برنامه ایجاد کند.

ابزارهای اصلی:

طرح درس: طراحی دقیق هر جلسه یا فعالیت مشاوره‌ای شامل هدف، روش، ابزار و سنجه‌های موفقیت.  

تقویم مشاوره (هفتگی و سالانه): زمان‌بندی شفاف فعالیت‌ها برای اطمینان از پوشش همه دانش‌آموزان.  

شورای مشورتی: کمیته‌ای از نمایندگان والدین، معلمان، مدیران و دانش‌آموزان که در طراحی و بازبینی برنامه مشاوره مشارکت دارند.  

استفاده از داده‌ها: تحلیل اطلاعات جمع‌آوری‌شده (افت تحصیلی، غیبت‌ها، مشکلات انضباطی) برای تصمیم‌گیری هدفمند.

نتیجه: فعالیت‌ها هماهنگ، قابل پیگیری و مبتنی بر شواهد می‌شوند.

۴. ارزیابی (Assess) – سنجش اثربخشی و بهبود مستمر

آخرین محور مدل ASCA مربوط به اندازه‌گیری نتایج برنامه و اصلاح مداوم آن است.

مراحل ارزیابی:

تعیین شاخص‌های اندازه‌گیری (مثل پیشرفت تحصیلی، بهبود حضور در مدرسه، کاهش مشکلات رفتاری)؛  

استفاده از ابزارهای رسمی ASCA مانند:

  ارزیابی جامع برنامه

  گزارش نتایج سالانه

  ارزیابی عملکرد مشاور

تحلیل داده‌ها و تنظیم اقدامات اصلاحی برای سال بعد.

هدف: نشان دادن تأثیر واقعی مشاور در بهبود نتایج دانش‌آموزان و کیفیت مدرسه.

جمع‌بندی ساختاری
	محور	هدف کلیدی	ابزارها / فعالیت‌ها	خروجی مورد انتظار
	تعریف (Define)	تعیین مأموریت و وظایف	بیانیه مأموریت، استانداردهای ذهنیت و رفتار	نقش شفاف و مبتنی بر هدف
	ارائه (Deliver)	اجرای حمایت برای همه دانش‌آموزان	جلسات مشاوره، آموزش کلاسی، ارجاع و همکاری	پوشش عادلانه و فراگیر
	مدیریت (Manage)	سامان‌دهی منابع و زمان	طرح درس، تقویم مشاوره، شورای مشورتی، تحلیل داده	برنامه‌ریزی دقیق و مستند
	ارزیابی (Assess)	سنجش اثربخشی و بهبود مستمر	گزارش نتایج، ابزارهای ارزیابی ASCA	داده‌محور بودن تصمیم‌ها

این چارچوب باعث می‌شود مشاوره مدرسه از یک فعالیت احساسی و فردی به یک نظام حرفه‌ای، مستمر و پاسخ‌گو تبدیل شود. به این ترتیب، مشاور نه فقط "یاری‌دهنده" بلکه یک رهبر آموزشی در تحول مدرسه محسوب می‌شود.

بخش هشتم: ارائه خدمات مستقیم و غیرمستقیم

خدمات مستقیم: تعامل چهره‌به‌چهره با دانش‌آموزان از طریق آموزش، مشاوره، و راهنمایی فردی یا گروهی.

خدمات غیرمستقیم: کارهایی که مشاور برای سود دانش‌آموز انجام می‌دهد، ولی نه حتماً رودررو؛ مثل همکاری با معلمان برای سازگاری برنامه درسی یا ارجاع دانش‌آموز به روان‌شناس تخصصی. این تفکیک کمک می‌کند تا مدرسه بفهمد که کار مشاور فقط حرف زدن نیست — بلکه طراحی و هماهنگی پشت صحنه هم بخشی از اثرگذاری اوست.

بخش نهم: ارزیابی برنامه و مسئولیت‌پذیری

مشاور باید به طور منظم اثربخشی برنامه خود را ارزیابی کند و گزارش‌های نتایج سالانه تهیه نماید. مشاور با استفاده از داده‌ها (نمرات، رفتار، پیشرفت) ارزیابی می‌کند که آیا تلاش‌هایش باعث رشد واقعی دانش‌آموزان شده یا نه. همچنین خود را از نظر مهارت، رفتار حرفه‌ای و اخلاقی ارزیابی می‌کند تا پیشرفت شغلی داشته باشد. مدل ASCA ابزارهایی برای این کار فراهم کرده است (چک‌لیست شایستگی‌ها، فرم ارزیابی، گزارش اثرات برنامه).

نتیجه نهایی

مشاور مدرسه عامل تغییر سیستم است ─ نه صرفاً حامی فردی.

مأموریت او، تضمین عدالت آموزشی و فرصت برابر برای همه دانش‌آموزان است.

از طریق ترکیب مشاوره، تحلیل داده، همکاری مدرسه و خانواده، و پایبندی به استانداردهای ASCA، مشاور تبدیل به ستون راهبردی مدرسه می‌شود.

مشاور مدرسه بر مبنای یک نظام علمی و اخلاقی کار می‌کند. هدفش رشد همه‌جانبه‌ی دانش‌آموزان است — نه فقط در درس، بلکه در زندگی. او با طراحی، اجرا، و ارزیابی برنامه‌هایی سازمان‌یافته، عدالت، فرصت، و موفقیت را برای کل جامعه‌ی مدرسه فراهم می‌آورد.

مجله اینترنتی روان تنظیم

Online Journal of Ravantanzim

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران

لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید.

استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد.