روش‌شناسی تحقیق

صفحه نخست   عملکرد برتر   آموزش و یادگیری   یادگیری خود تنظیم   فراشناخت 

 مطالعه-خواندن   انگیزش و هیجان   سنجش و ارزشیابی   عصب روانشناسی

یکشنبه - 11 آبان 1404

مجله اینترنتی روان تنظیم

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

عنوان اصلی: آمار و تحقیق

روش‌شناسی تحقیق

روش‌شناسی تحقیق چارچوبی ساختارمند و منطقی است که محقق برای دستیابی مؤثر به اهداف پژوهش خود از آن پیروی می‌کند. این بخش فراتر از فهرستی از تکنیک‌های استفاده شده است؛ بلکه تبیین‌کننده منطق و مبانی نظری پشت انتخاب‌های روش‌شناختی است. یک روش‌شناسی قوی نشان می‌دهد که چرا روش A بر روش B ارجح بوده و چگونه این انتخاب‌ها به اعتبار و پایایی نتایج کمک می‌کنند.

اجزای کلیدی روش‌شناسی: فلسفه تحقیق، رویکرد تحقیق، طراحی تحقیق، روش نمونه‌گیری، ابزارهای جمع‌آوری داده و روش‌های تجزیه و تحلیل داده.

فلسفه تحقیق هستی‌شناسی (ماهیت واقعیت چیست؟) و مبانی معرفت‌شناختی تحقیق (چگونه می‌توانیم در مورد واقعیت بدانیم؟) را در بر می گیرد. فلسفه پژوهش، بنیان فکری و مفهومی هر پژوهش علمی را تشکیل می‌دهد. این فلسفه، دیدگاه‌ها و باورهای شما را در مورد چگونگی جمع‌آوری، تحلیل و درک واقعیت (داده‌ها) تعیین می‌کند و مستقیماً بر روش‌شناسی و روش‌های انتخابی شما تأثیر می‌گذارد.

مبانی هستی‌شناختی تحقیق در فلسفه تحقیق به معنای مطالعه ماهیت وجود، واقعیت و هستی است. به عبارت ساده‌تر، هستی‌شناسی به این سوال اساسی پاسخ می‌دهد: "واقعیت چیست؟" یا "چه چیزی وجود دارد که می‌توان آن را مطالعه کرد؟"

معرفت‌شناسی تحقیق، گام منطقی بعدی پس از هستی‌شناسی است و به این سوال اساسی پاسخ می‌دهد: «چگونه می‌توانیم درباره واقعیت (آن‌طور که هستی‌شناسی تعریف می‌کند) بدانیم؟» یا به عبارت دیگر، «منبع مشروع دانش چیست و رابطه محقق با آن چیست؟» معرفت‌شناسی تعیین می‌کند که چه نوع دانش و شواهدی برای یک تحقیق معین معتبر در نظر گرفته می‌شوند.

رویکرد تحقیق: قیاسی، استقرایی، ترکیبی؛ کمی، کیفی، ترکیبی.

رویکردهای پژوهشی پلی استراتژیک بین چارچوب فکری (فلسفه) شما و روش‌های خاص جمع‌آوری داده‌ها (روش‌ها) است. این روش، نحوه‌ی حرکت شما از نظریه به داده‌ها و برعکس را تعریف می‌کند. سه رویکرد اصلی در تحقیقات علمی عبارتند از:

رویکرد قیاسی: این رویکرد از کلی به جزئی حرکت می‌کند و با فلسفه پوزیتیویستی و هستی‌شناسی واقع‌گرایانه سازگار است

رویکرد استقرایی: این رویکرد از خاص به عام حرکت می‌کند و با فلسفه تفسیرگرا و هستی‌شناسی نسبی‌گرا سازگار است.

رویکرد ترکیبی: این رویکرد که گاهی رویکردی مستقل در نظر گرفته می‌شود، شامل حرکت رفت و برگشتی بین داده‌ها و نظریه است و با فلسفه عمل‌گرایی سازگار است.

استراتژی‌های تحقیق بر اساس نوع داده:

تحقیق کمی: این رویکرد بر اندازه‌گیری عینی و تحلیل عددی داده‌ها تمرکز دارد

تحقیق کیفی: این رویکرد بر درک عمیق، تفسیر معانی و غنی‌سازی تجربیات انسانی در محیط طبیعی‌شان تمرکز دارد.

تحقیق ترکیبی: این رویکرد آگاهانه از ترکیبی از روش‌های کمی و کیفی در یک مطالعه واحد استفاده می‌کند تا درک جامع‌تری از مسئله به دست آورد.

طراحی تحقیق: نقشه راه کلی مطالعه (مثلاً آزمایش کنترل‌شده، مطالعه طولی، مطالعه میدانی). طراحی تحقیق را می‌توان به عنوان "نقشه راه" یا "استخوان‌بندی" مطالعه شما در نظر گرفت. این طرح، نحوه سازماندهی جمع‌آوری، اندازه‌گیری و تحلیل داده‌ها را در راستای پاسخگویی به سوال تحقیق، بر اساس رویکرد انتخابی شما، مشخص می‌کند. طراحی‌ها بسته به اینکه رویکرد شما کمی، کیفی یا ترکیبی باشد، بسیار متفاوت خواهند بود.

روش نمونه‌گیری: چگونگی انتخاب شرکت‌کنندگان یا واحدهای تحلیل. نمونه‌گیری فرآیند انتخاب زیرمجموعه‌ای از افراد، گروه‌ها، یا موارد از یک جامعه بزرگ‌تر است که قرار است مطالعه روی آن‌ها انجام شود. هدف این است که نتایج به‌دست‌آمده از نمونه، نماینده معتبری از کل جامعه باشد. انتخاب روش نمونه‌گیری نیز کاملاً به رویکرد تحقیق شما (کمی یا کیفی) وابسته است:

ابزارهای جمع‌آوری داده (پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده و...): ابزار گردآوری داده‌ها، وسایلی هستند که برای جمع‌آوری اطلاعات مرتبط با سوال تحقیق، بر اساس روش نمونه‌گیری انتخابی، به کار می‌روند. انتخاب ابزار مستقیماً تحت تأثیر رویکرد (کمی یا کیفی) و طراحی تحقیق شما قرار دارد.

روش‌های تجزیه و تحلیل داده:   شامل تکنیک‌های آماری یا تحلیلی برای تفسیر داده‌ها است. تجزیه و تحلیل داده‌ها همان فرآیند تبدیل داده‌های خام جمع‌آوری‌شده (که از ابزارهای مرحله قبل به دست آمده‌اند) به بینش‌ها و یافته‌های معنادار است که مستقیماً به سوالات تحقیق شما پاسخ می‌دهند.

اهمیت روش‌شناسی به روایی، پایایی، شفافیت و پاسخگویی، و تکرارپذیری برمی گردد. روایی (Validity) اطمینان می‌دهد که ابزارها واقعاً آنچه را که قرار است اندازه‌گیری کنند، اندازه‌گیری می‌کنند (روایی سازه، محتوا و ...). روایی به صحت و درستی اندازه‌گیری اشاره دارد؛ یعنی ابزار اندازه‌گیری واقعاً همان چیزی را می‌سنجد که ادعا می‌کند می‌سنجد. پرسش اصلی در اینجا این است که آیا ابزار ما واقعاً متغیر مورد نظر ما را اندازه می‌گیرد؟ روایی در هر دو رویکرد کمی و کیفی اهمیت دارد، اما مفاهیم آن کمی متفاوت است.

پایایی (Reliability) نشان می‌دهد که اگر تحقیق تکرار شود، نتایج مشابهی حاصل خواهد شد. پایایی به سازگاری و ثبات نتایج اشاره دارد. پرسش اصلی در اینجا این است که اگر همین ابزار اندازه‌گیری را تحت شرایط یکسان دوباره به کار ببریم، آیا نتایج مشابهی به دست خواهیم آورد؟ در تحقیق کمی پایایی بسیار قابل اندازه‌گیری است. ابزاری پایا است که در اندازه‌گیری‌های مکرر، نتایج مشابهی بدهد.

شفافیت و پاسخگویی: محقق را ملزم به مستندسازی دقیق اقدامات خود می‌کند. شفافیت به این معناست که مراحل تحقیق شما به‌قدری واضح و دقیق مستند شده باشد که یک پژوهشگر دیگر بتواند مسیر فکری و عملیاتی شما را به‌طور کامل دنبال کند و به همان نتایج برسد (یا حداقل به همان شواهد دست یابد).

پاسخگویی یعنی محقق در برابر تصمیمات و روش‌های خود مسئولیت می‌پذیرد و می‌تواند از آن‌ها دفاع کند. این امر مستلزم حفظ مدارک و مستندات دقیق است.

تکرارپذیری: امکان بازتولید مطالعه توسط محققان دیگر برای تأیید یافته‌ها را فراهم می‌آورد. تکرارپذیری مفهومی بسیار نزدیک به پایایی است، اما اغلب در بستر محاسباتی و داده‌محور امروزی معنای دقیق‌تری پیدا می‌کند. در زمینه روش‌شناسی تحقیق، تکرارپذیری به این معنی است که اگر فرد دیگری دقیقاً از داده‌های شما و با استفاده از همان روش‌ها و مراحل تحلیلی که شما شرح داده‌اید، استفاده کند، باید به نتایج یکسانی برسد.

۲. انواع اصلی رویکردهای تحقیق

انتخاب رویکرد بنیادی‌ترین تصمیم در روش‌شناسی است و مستقیماً با پرسش تحقیق و ماهیت پدیده‌ای که مورد مطالعه قرار می‌گیرد، ارتباط دارد و شامل تحقیق کمی، تحقیق کیفی، و تحقیق ترکیبی می­شود.

الف) تحقیق کمی (Quantitative Research): تحقیق کمی بر اندازه‌گیری عینی و تحلیل آماری متمرکز است. هدف اصلی، آزمون تئوری‌ها و تعمیم نتایج به جمعیت‌های بزرگتر است. مبانی فلسفی پوزیتیویسم و منطق استنتاجی را دربر می­گیرد. پوزیتیویسم یا اثبات‌گرایی اعتقاد به وجود یک واقعیت عینی و قابل مشاهده که می‌توان آن را اندازه‌گیری کرد تلقی می شود. منطق استنتاجی (Deductive) حرکت از کلیات (نظریه) به جزئیات (مشاهدات و داده‌ها) شامل می شود.

طرح‌های رایج کمی شامل تحقیقات توصیفی، همبستگی، و شبه‌آزمایشی و آزمایشی است. تحقیقات توصیفی (Descriptive) توصیف ویژگی‌های یک جامعه یا پدیده (مانند پیمایش‌های بزرگ) و تحقیقات همبستگی (Correlational) بررسی ارتباط بین دو یا چند متغیر بدون مداخله محقق است. تحقیقات آزمایشی (Experimental) و شبه‌آزمایشی (Quasi-Experimental) تعیین رابطه علت و معلولی را تعیین می کند. در طرح‌های آزمایشی، محقق متغیر مستقل را دستکاری کرده و تأثیر آن را بر متغیر وابسته مشاهده می‌کند (معمولاً با استفاده از گروه‌های کنترل و آزمایش). در نمونه‌گیری تحقیق کمی معمولاً از روش‌های احتمالی (Probability Sampling) استفاده می‌شود تا امکان تعمیم‌پذیری افزایش یابد.

ب) تحقیق کیفی (Qualitative Research) به دنبال فهم عمیق زمینه‌ها، معانی ضمنی، انگیزه‌ها و تجربیات انسانی است. این رویکرد به جای اندازه‌گیری، بر تفسیر تمرکز دارد. مبانی فلسفی تحقیق کیفی تفسیری و سازنده‌گرایانه است و واقعیت‌ها متعدد، ذهنی و ساخته‌شده توسط افراد در بافت اجتماعی خاص هستند.

طرح‌های رایج کیفی شامل مطالعات موردی، قوم‌نگاری، نظریه مبنایی، و پدیدارشناسی است. مطالعات موردی (Case Study): بررسی عمیق یک یا چند "مورد" (فرد، سازمان، رویداد) در بافت واقعی آن است. قوم‌نگاری (Ethnography): غوطه‌ور شدن محقق در محیط فرهنگی یک گروه خاص برای درک کامل دیدگاه‌های آن‌ها. نظریه مبنایی (Grounded Theory): توسعه یک نظریه جدید است که مستقیماً از داده‌ها استخراج شده است، نه اینکه از پیش تعریف شده باشد. پدیدارشناسی (Phenomenology): توصیف ماهیت یک پدیده مشترک از دیدگاه کسانی که آن را تجربه کرده‌اند (مثلاً تجربه بیماری یا سوگ) است.

در نمونه‌گیری در تحقیق کیفی از روش‌های غیر احتمالی (Non-Probability Sampling) استفاده می‌شود که هدفمند هستند. نمونه‌گیری هدفمند (Purposive Sampling): انتخاب افراد به دلیل داشتن دانش یا تجربه خاص و نمونه‌گیری گلوله‌برفی (Snowball Sampling): ارجاع شرکت‌کنندگان به افراد واجد شرایط دیگر است.

پ) تحقیق ترکیبی (Mixed Methods Research): از نقاط قوت هر دو روش بهره می‌برد تا تصویر کامل‌تری ارائه دهد. این روش نیازمند مهارت در هر دو حوزه کمی و کیفی است. طرح‌های اصلی ترکیبی شامل توالی اکتشافی، توالی تبیینی، و طراحی همزمان است. در توالی اکتشافی ابتدا داده‌های کیفی جمع‌آوری و تحلیل می‌شود، و سپس یافته‌های کیفی برای ساختن یک پرسشنامه یا یک فرضیه قابل سنجش در مرحله کمی به کار می‌رود. در توالی تبیینی ابتدا داده‌های کمی جمع‌آوری و تحلیل می‌شوند، و سپس از داده‌های کیفی (مصاحبه‌ها) برای توضیح یافته‌های آماری غیرمنتظره یا عمیق‌تر استفاده می‌شود. در طراحی همزمان داده‌های کمی و کیفی به‌طور مستقل جمع‌آوری و تحلیل می‌شوند و نتایج در مرحله تفسیر با هم مقایسه و ادغام می‌شوند.

۳. مراحل اصلی انجام یک پروژه تحقیقاتی (فرایند کلی)

این مراحل چارچوبی هستند که به محقق کمک می‌کنند تا مسیر تحقیق را به‌صورت منطقی طی کند.

مرحله ۱: تعریف مسئله و هدف تحقیق

این مرحله سنگ بنای کل تحقیق است. یک مسئله پژوهشی خوب باید مربوط باشد (از نظر علمی یا کاربردی)؛ قابل تحقیق باشد (از نظر منابع و زمان)؛ و واضح و متمرکز باشد. فرمول‌بندی مسئله در تحقیق کمی و  کیفی متفاوت می باشذ.

مرحله ۲: بررسی ادبیات نظری و پژوهشی

مرور ادبیات به محقق کمک می‌کند تا موقعیت نظری مطالعه خود را مشخص کند؛ مفاهیم و متغیرهای کلیدی را تعریف کند؛ روش‌هایی که دیگران استفاده کرده‌اند را ارزیابی کند؛ و شکاف‌های موجود در دانش را که تحقیق او قصد پر کردن آن‌ها را دارد شناسایی کند.

مرحله ۳: تدوین فرضیه‌ها یا سؤالات تحقیق

فرضیه‌ها (Hypotheses) پیش‌بینی‌های قابل آزمون در مورد روابط بین متغیرها (اغلب در تحقیقات کمی) هستند. مانند استفاده زیاد از شبکه‌های اجتماعی منجر به افزایش سطح اضطراب می‌شود. سؤالات پژوهشی (Research Questions) سؤالاتی هستند که تحقیق قصد پاسخگویی به آن‌ها را دارد (اغلب در تحقیقات کیفی).

مرحله ۴: انتخاب روش‌شناسی و طراحی تحقیق

این مرحله نیازمند تصمیم‌گیری‌های متعددی است که باید با اهداف تحقیق همخوانی داشته باشند. تصمیم‌گیری‌های جامعه آماری به کل گروهی که نتایج قرار است به آن‌ها تعمیم یابد مربوط می شود؛ تصمیم‌گیری‌های واحد تحلیل عنصری که تجزیه و تحلیل روی آن انجام می‌شود (فرد، سازمان، سند) را مشخص می کند. تصمیم‌گیری‌های حجم نمونه در تعیین اندازه مناسب نمونه بر اساس نوع تحقیق (استفاده از فرمول‌های آماری برای تعیین حجم نمونه در کمی، یا اشباع نظری در کیفی) نقش دارند.

ابزارهای جمع‌آوری داده کمی شامل پرسشنامه‌های استانداردشده، مقیاس‌های لیکرت، داده‌های ثانویه (مثلاً آمار رسمی) است. اطمینان از روایی و پایایی ابزارها حیاتی است. ابزارهای جمع‌آوری داده کیفی پروتکل‌های مصاحبه نیمه‌ساختاریافته، دستورالعمل‌های مشاهده مشارکتی، و تحلیل محتوای اسناد است.

مرحله ۵: جمع‌آوری داده‌ها

در اجرای دقیق طرح تحقیق، حفظ اخلاق پژوهش و اطمینان از رضایت آگاهانه شرکت‌کنندگان الزامی است. هرگونه انحراف از پروتکل باید ثبت شود.

مرحله ۶: تحلیل داده‌ها

انتخاب روش تحلیل بستگی به نوع داده جمع‌آوری شده دارد: در تحلیل کمی آمار توصیفی و آمار استنباطی اجرا می شود. آمار توصیفی شاخه‌ای از آمار است که وظیفه اصلی آن خلاصه‌سازی، سازماندهی، و ارائه ویژگی‌های اصلی مجموعه‌ای از داده‌ها به شکلی معنادار و قابل فهم است. هدف آن صرفاً توصیف داده‌هایی است که جمع‌آوری شده‌اند و هیچ‌گونه تعمیمی در مورد جمعیت بزرگتر صورت نمی‌گیرد. آمار استنباطی عمدتا آزمون T، آنالیز واریانس (ANOVA)، و رگرسیون (برای پیش‌بینی) را شامل می شود. تحلیل کیفی از کدگذاری،  تحلیل الگویی، و تحلیل گفتمانی استفاده می کند.

آزمون t	مقایسه میانگین دو گروه یا یک گروه با یک مقدار ثابت.
آنالیز واریانس	مقایسه میانگین سه گروه یا بیشتر.
رگرسیون	پیش‌بینی یک متغیر (وابسته) بر اساس یک یا چند متغیر دیگر (مستقل) و تعیین میزان تأثیر آن‌ها

کدگذاری	تبدیل متن به کدهای مفهومی؛ کدگذاری باز، محوری، انتخابی
تحلیل الگویی	شناسایی، تحلیل و گزارش الگوهای تکرارشونده در داده‌ها
تحلیل گفتمانی	بررسی چگونگی استفاده از زبان در ساختن واقعیت‌های اجتماعی

مرحله ۷: نتیجه‌گیری و ارائه گزارش

در این مرحله، یافته‌ها تفسیر می‌شوند و به سؤالات تحقیق اصلی پاسخ داده می‌شود.

تفسیر	یافته‌ها چه معنایی دارند؟
ارتباط با ادبیات	یافته‌ها نظریه‌های موجود را تأیید می‌کنند یا رد؟
محدودیت‌ها	اشاره به نقاط ضعف روش‌شناسی (مثل محدودیت‌های نمونه‌گیری).
پیشنهادها	ارائه توصیه‌های عملی و پیشنهادهایی برای تحقیقات آتی.

۴. ملاحظات اخلاقی در تحقیق

رعایت اخلاق در تمام مراحل تحقیق ضروری است، به‌ویژه در علوم انسانی و اجتماعی. رضایت آگاهانه، حفظ حریم خصوصی و محرمانگی، عدم آسیب‌رسانی، و صداقت علمی ضروری است.

۵. ارزیابی کیفیت تحقیق (اعتبار و پایایی)

معیارهای ارزیابی بسته به رویکرد تحقیق متفاوت است: در تحقیق کمی اعتبار درونی، اعتبار بیرونی، و پایایی کهک هستند.

روایی درونی	اطمینان از اینکه تغییر در متغیر مستقل به طور واقعی باعث تغییر در متغیر وابسته شده است (نه عوامل مخدوش‌کننده).
روایی بیرونی	میزان تعمیم‌پذیری نتایج به جمعیت‌های دیگر
پایایی	ثبات در اندازه‌گیری‌ها

در تحقیق کیفی قابل اعتماد بودن، قابلیت انتقال، وابستگی، و تأییدپذیری معیارهای ارزیابی هستند

قابل اعتماد بودن	معادل اعتبار درونی؛ اطمینان از اینکه نتایج بازتابی صادقانه از دیدگاه مشارکت‌کنندگان است (اغلب با بررسی همتایان تضمین می‌شود).
قابلیت انتقال	معادل اعتبار بیرونی؛ ارائه توصیفات غنی و دقیق تا خوانندگان بتوانند قضاوت کنند که آیا یافته‌ها به بافت‌های مشابه قابل انتقال است یا خیر.
وابستگی	معادل پایایی؛ اطمینان از اینکه اگر تحقیق تکرار شود، با در نظر گرفتن همان بافت، نتایج مشابهی به دست می‌آید (از طریق حسابرسی مستندسازی).
تأییدپذیری	اطمینان از اینکه تفاسیر محقق از داده‌ها، نه صرفاً تعصبات او، بلکه ریشه در داده‌ها دارند.

۶. ابزارهای پیشرفته در تحلیل داده‌های کمی: مانند مدل‌سازی معادلات ساختاری یک روش قدرتمند برای آزمون روابط پیچیده و چندلایه بین متغیرهای مشاهده‌شده و سازه‌های نهفته (Latent Constructs) است.

۷. رویکردهای معاصر در تحلیل داده‌های کیفی: تحلیل داده‌های بزرگ متنی

با افزایش حجم داده‌های متنی (مانند توییت‌ها، گزارش‌ها، اسناد باز)، استفاده از ابزارهای محاسباتی برای تحلیل کیفی نیز رواج یافته است. این رویکردها، هرچند محاسباتی هستند، همچنان زیرمجموعه روش‌شناسی کیفی محسوب می‌شوند زیرا هدف نهایی، تفسیر معنایی نهفته در الگوهای استخراج شده است.

۸. مدیریت داده‌ها و ساماندهی گزارش نهایی

روش‌شناسی فقط نحوه جمع‌آوری نیست، بلکه نحوه مدیریت و ارائه نتایج نیز است. فصل روش‌شناسی در یک پایان‌نامه یا مقاله باید کاملاً مستقل و قابل پیگیری باشد. ساختار پیشنهادی مقدمه، فلسفه تحقیق و رویکرد، طراحی تحقیق (مثلاً مطالعه مقطعی، آزمایشی)، جامعه و نمونه، ابزارها، فرایند جمع‌آوری داده‌ها، روش تحلیل داده‌ها، و ملاحظات اخلاقی.

استفاده از نرم‌افزارهای تخصصی:

کمی: SPSS, R, Stata, AMOS، LISREL، و Python

کیفی: NVivo, ATLAS.ti (برای کدگذاری و مدیریت داده‌های متنی)

۹. جمع‌بندی و آینده­گرایی

روش‌شناسی تحقیق پل ارتباطی بین پرسش‌های نظری و شواهد تجربی است. در دنیای پیچیده امروز، مرزهای تحقیق کمی و کیفی در حال کمرنگ شدن هستند و تأکید بیشتری بر رویکردهای ترکیبی و استفاده از روش‌های نوظهور (مانند تحلیل شبکه‌های اجتماعی یا داده‌های کلان) با حفظ اصول سخت‌گیرانه روش‌شناختی، صورت می‌گیرد. موفقیت یک تحقیق، بیش از آنکه به پیچیدگی ابزارها بستگی داشته باشد، به انسجام منطقی بین مسئله، نظریه و روش انتخابی وابسته است.

مجله اینترنتی روان تنظیم

Online Journal of Ravantanzim

مجله تخصصی روانشناسی تربیتی شناختی

مدیر مسئول: محمود دلیر عبدی نیا

روانشناس تربیتی با دیدگاه شناختی

دانش آموخته دانشگاه تهران

لطفا نظرات و پیشنهادات خود را از طریق بخش نظرات مجله اینترنتی روان تنظیم و یا از طریق ایمیل برای ما ارسال کنید.

استفاده از مطالب ارائه شده در این پایگاه، صرفا با ذکر منبع آزاد می باشد.